Ngā mema o te Rōpū
E 20 ngā mema, me tētahi tiamana o te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi (te taraipiunara). He mea tīpako ēnei e te kāwana tianara whai muri i ngā tītohinga a te Minita Māori me ana kōrerorero ki te Minita Ture. Ko ētahi o ā rātou pūkenga ko te taha ture, hītori, aromātai tangata, whakawhanake pakihi, hapori hoki. Ko tōna haurua he Māori, ko tērā atu he Pākehā.
Ka rongohia ia uiuinga e tētahi pae, takitoru, takiwhitu rānei te whakaritenga, me mātua noho hoki he mema Māori. I te nuinga o te wā ka tohua he kaiwhakawā nō te Kōti Whenua Māori hei āpiha mō te pae taraipiunara.
I ngā tau ko ngā tiamana ko Eddie Durie (Rangitāne, Ngāti Kauwhata, Ngāti Raukawa), Joe Williams (Ngāti Pūkenga, Te Arawa), Wilson Isaac (Ngāti Porou, Tūhoe, Ngāti Kahungunu) rātou ko Caren Fox (Ngāti Porou).
Ngā ō kawenga o te taraipiunara
Ka kawe te taraipiunara i ngā uiuinga kerēme, te whakatau i ngā kerēme, te tuku tūtohunga, whakataunga rānei ki ngā whenua ngāherehere Karauna, ngā whenua rerewe, ngā whenua hinonga kāwanatanga me ngā whenua i takohatia hei kura.
Te hanga o te taraipiunara
Ko ngā kaimahi o te taraipiunara e kawe ana i ngā whakaritenga o ngā kerēme, ngā whakawātanga me te tautoko hoki i ngā kaikerēme me te hunga whaipānga i tā rātou takahi i te ara whakawātanga. He mahi rangahau hoki tā rātou, i ētahi o ngā kerēme, he āwhina hoki i ngā mema o te taraipiunara ki te whakarite i ngā rīpoata.
Ngā momo uiuinga ā te taraipiunara
Nō muri i te whakaaetanga a te taraipiunara ka whakarōpūhia ai ngā kerēme ki:
- Ngā uiuinga ā-rohe he kerēme (te nuinga he take tawhito) kua whakatakotoria e ētahi rōpū Māori mai i te rohe kotahi, ka whakarōpūhia ēnei kerēme, kia whakatewhatewhangia i te wā kotahi.
- Ngā uiuinga ā-kaupapa ko ngā uiuinga whānui e hāngai ana ki ngā kaupapa ā-motu, kāore i whāiti noa ki tētahi wāhi, rohe rānei.
- Ngā uiuinga kōhukihuki he aronga kētanga tō ēnei kerēme, he mea arotakengia mehemea he taunakitanga tā ngā kaikerēme kei te kaha tūkinotia te Karauna, āna kaupapa here rānei i tētahi take, āhuatanga rānei e kore a muri e hokia.
- Ngā uiuinga kimi whakataunga he ara hei whai mehemea kua kīia kētia he whaitake tētahi kerēme e te taraipiunara, heoi kāore anō kia tuku whakataunga me pēhea rā te Karauna e puretumu i āna takahitanga tiriti. I te nuinga o te wā ka hua mai ēnei momo āhuatanga, i muri i te puta o tētahi rīpoata e pā ana ki tētahi uiuinga tawhito, ā, nā tētahi kaikerēme i tono ki te taraipiunara kia rapua he rongoā, pērā i tētahi whakataunga paihere kia whakahokia ētahi rawa Karauna.
Ngā whakawātanga
Mā ngā whakawātanga e rongo ai te taraipiunara i ngā taunakitanga a ngā kaikerēme me te hunga whaipānga, tae atu hoki ki te Karauna. Ka whāia rātou i ngā tikanga mō ngā rōpū kaikerēme me te aha ka āhei te tū ki runga i te marae, ki wāhi kē atu rānei, pēnei i ngā whare whakarauika ā-tāone, taiwhanga hui, hōtēra, te tari ake o te taraipiunara rānei. I te nuinga o te wā ka tuwhera ki te tūmatanui. Kei tōna tahi ki te rua rā te roa o ngā uiuinga, i ētahi wā ka hia kē ngā wiki te roa kia rongohioa te katoa o ngā taunakitanga i te uiuinga kotahi. Ka mutu ka āhei hoki te kauhau i te reo Māori, i te reo Pākehā rānei, ā wāha, ā tuhi rānei. Ka taea hoki te pae taraipiunara ki te haere ā-tinana atu ki ngā wāhi tāpua a ngā kaikerēme, pēnei i ngā pā, ngā wāhi tapu, hei taunakitanga mō te uiuinga.
Ngā pūrongo taraipiunara
Whai muri i te rongonga o ngā taunaki kōrero o ia taha ka tahuri te taraipiunara ki te whakatau mēnā ka whai kiko anō te kerēme. Kia mārama tērā ko te whakaputanga o tōna pūrongo ā-tuhi e whakarāpopoto ana i āna kitenga me ōna tūtohunga ki te Karauna mō te utu i ngā kaitono, te wete i te hara, me te whakakore i ngā whakahāweatanga mō āke tonu atu. Ko ēnei pūrongo hoki te tūāpapa mō ngā whiriwhiringa kōrero a te kaitono me te Karauna. Heoi he wā ōna ka kore te Karauna whakaae atu ki ngā kitenga a te taraipiunara.
Nō te 2023, 150 ngā pūrongo i puta i te taraipiunara. Ko ētahi he whārangi kotahi, ko ētahi he kohinga rīpoata mō ngā uiuinga ā-rohe nā ngā kaikerēme rerekē. He mea tuku ngā pūrongo nei ki ngā minita whaipānga o te Karauna ki ngā kaitono hoki, kātahi ka tāia ki te puka me te paetukutuku o te taraipiunara.
Te hohou i te rongo
I te whakanuitanga o ngā 40 tau o te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi, i kōrero a Hirini Moko Mead, ihorei, pūmātauranga,
kua puta i te taraipiunara ētahi rīpoata, ina whakakaongia, ka miramirahia he mātāpuna mātauranga haumako e pā ana ki te tāmitanga o Aotearoa. Ka kitea hoki te tūtakitanga o ngā ahurea me te nōnoke a te Māori i oraiti ai ia i te mīhini takahi a te Pākehā. Ka kaha whakawhānuihia hoki ēnei rīpoata i tō tātou mōhio ki ngā take ture, ngā pouhere rānei. Ko ngā mahi a te taraipiunara he takahitanga pono kia whāia rongomau ki waenga i ngā taha e rua o te Tiriti o Waitangi. Kāore e hapa me mihi ka tika ngā whakatutukitanga, ngā haumāuiui hoki a te taraipiunara, e te motu whānui.1