Skip to main content

Kōrero: Te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi

Whārangi 2: Te whakawhanake i te Rōpū Whakamana, tekau tau 1980

I ngā tau 1980, i panonihia ngā āhuatanga o te taraipiunara. He tikanga rua te kawenga, ā, i whakawhānuihia tōna mana whakahaere kia tirohia ngā kerēme o mua, hoki rawa rā ki te 1840. Ka whakaputaina ētahi rīpoata tohu nui e te taraipiunara e kitea ai te tipu haere o tōna hiranga.

Tikanga takirua

I te tau 1980 ka whakakapia e Taihākurei Dury (Rangitāne, Ngāti Kauwhata, Ngāti Raukawa) te tūnga o Kaiwhakawā Gillanders-Scott hei tumuaki mō te rōpū whakamana. Ko 1982 te tau ka taka mai a Lawrence Southbrick, ā, ka tū ko te rōia ko Paul Temm hei piki tūranga. I te pikinga atu o Temm, tē aro i a ia he aha hoki te taraipiunara. Heoi ka ū tonu te taraipiunara ki āna kawenga tikanga rua, me te piki haere hoki o ngā kerēme ka rongohia e rātou, e ai ki a Temm ko tā te kawenga nei he ‘whakawhenumi i te ōpaki me te tōkeke’.1 Ko te nuinga o ngā hui taraipiunara ka tū ki ngā marae maha, ā, ka whakareopākehātia ngā kōrero reo Māori, kia mārama ai te minenga.

Te moana me te taiao

I te tau 1982 ka tū te rongo kōrero tuatahi a te taraipiunara ki tētahi marae nō Te Āti Awa o Taranaki. Ko Aila Taylor te māngai o te iwi i tuku kōrero mō ngā tikanga kohi kaimoana mai i te takutai hei whāngai manuhiri. He tohu mana, he tohu manaaki tērā nō te hunga kāinga. I runga i tōna whakatau ka whakahē mārika te taraipiunara ki te whakaputu noa o te para tūtae ki te pātaka kaimoana o te iwi, kāore anō hoki i aro ki te ahurea o te Māori.

Te whakatewhatewha i ngā kokoraho o mua

I te tau 1985 ka whakamana te kāwanatanga Reipa tuawhā kia tiro whakamuri rā anō te taraipiunara ki ngā kerēme hoki rawa atu ki te hainatanga o te Tiriti o Waitangi i te tau 1840. Ko te whakakakenga anō tērā o ngā mema o te taraipiunara mai i te toru ki te whitu; ā, e whā o rātou he Māori. He tokowhitu anō ka kōwhiritia hei tuarua, hei kaiwhakakapi rānei. Ka riro kaimahi anō te taraipiunara. Heoi ka noho noa iho te taraipiunara hei rōpū whiriwhiri noa iho, ā, ko ōna tūtohunga mā te kāwanatanga e whakatau me pēhea.

He pōhēhē nui tā ngā manukura tōrangapū, ka itiiti noa iho ngā kerēme, he pōhēhē hoki ka hāngai noa ki ngā take whenua raupatu. Kīhai rātou i matapae ka waipuketia rātou e ngā kerēme ā ngā iwi, hapū puta noa i te motu, kāore hoki rātou i matapae ka kitea ngā kerēme mō ngā takahitanga rerekē a te Karauna ki te tiriti.

Ngā kerēme me ngā rīpoata tohu nui

I ōna tōmua tau, ko te mana whakatau a te taraipiunara ko ngā take onāianei, pērā i ngā take taiao me te te reo Māori. Mai i te tau 1983, i puta ētahi kerēme tohu nui i hōrapa ai te rongo mō ngā mahi a te taraipiunara, ki te tūmatawhānui, ki te ao tōrangapū hoki.

Motunui (1983): Ko te whare whakangao hinu ki Taranaki, ko te Karauna tonu tētahi o ngā kaipupuri, ā, i te whakarite rātou kia tuku ngā para paru ki te moana i Motunui, e pātata ana ki Waitara. He wāhi kohi kai te wāhi tāhawahawa rā ki te iwi o Te Āti Awa nō mai rā anō, he māharahara nō rātou kei tūkinotia tā rātou kāpata kai. I te tau 1983 ka whakaū te taraipiunara i ā rātou totohe, ā, ka tūtohu te taraipiunara kia whakaputu kētia ngā para ki tētahi whare whakameha para. Ahakoa te horokukū, i whakaae tonu atu te kāwanatanga ki tēnei whakatau.

Te awa o Kaituna (1984): I te tau 1984 ka whakamātauria anō ngā mana a te Māori ki ōna motika hī ika. I whakahē ngā kaikerēme ki tētahi marohi kia whakaputua ngā parakaingaki tāroki mai i Rotorua ki tētahi wāhi hopu tuna i roto i te awa o Kaituna. Nā ngā kitenga a te taraipiunara ka whakarērea te kaupapa rā.

Manukau (1985): I whakatewhatewha te taraipiunara i te kerēme nā ngā o te whanga o Manukau. E hāngai ana ki te ki te whakakino o te kāpata kai me te raupatu o ngā whenua karapoti nō muri mai i ngā pakanga o Aotearoa mā ngā māhi nunui. Nā runga i ngā kitenga a te taraipiunara ka hua mai te Ture Manaaki Taiao 1991, arā, ko te ture e tautoko ana i ngā tikanga Māori i roto i ngā ture taiao. E rua ngā iwi ka riro hei kaitiaki mō te whanga o Manukau.

Te Reo Māori (1986): E ai ki te pūrongo reo Māori a te taraipiunara ka tohutohutia te kāwanatanga kia whai mana ā-ture te reo Māori ki Aotearoa, ā, kia whakatūngia he hinonga hei whakahaere, hei whakatitina hoki i tewhakamahinga me te tiaki o te reo. I runga i ēnei tūtohunga ka hua ko te Ture Reo Māori 1987 me te whakatūnga o te Taura Whiri i te Reo Māori me whakapiki i ngā pāhōtanga reo Māori.

Ōrākei (1987): Hei whakautu ki tā Joe Hawke kerēme, nō te tau 1977, e pā ana ki ngā waeture hī ika, i tūhuratia te taraipiunara i ngā kokinga nō mua i te kerēme o Ōrākei, me te tautoko hoki i ngā whakapae a ngā kaikerēme. Ko tā rātou whakatau, kia whakahokia ngā whenua pēnei i a Takaparawhau ki te mana whakahaere o Ngāti Whātua, ā, kia wātea kau noa a Takaparawhā ki te tūmatanui hei wāhi tuwhera, engari mā Ngāti Whātua me te Kaunihera Tāone o Tāmaki Makaurau e whakahaere. Ka whakatauria hoki kia utua te $3 miriona ki a Ngāti Whātua hei wāhanga o tōna whakataunga tiriti. I whakaae atu te kāwanatanga ki ngā whakataunga katoa a te  taraipiunara.

Ki mua Whai muri: Whārangi 3. Tribunal changes, 1988–1999 Whai muri
Footnotes
  1. Paul Temm, The Waitangi Tribunal – the conscience of the nation. Tāmaki-makau-rau: Random Century, 1990, wh. 11. Back

Me pēnei te tohu i te whārang

Mark Derby, Te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi – Te whakawhanake i te Rōpū Whakamana, tekau tau 1980, Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand, https://teara.govt.nz/mi/te-ropu-whakamana-i-te-tiriti-o-waitangi/page-2 (accessed 25 June 2026).

He kōrero nā Mark Derby, i tāngia i te 7 April 2016, reviewed and revised 4 February 2026 me te āwhina o Waitangi Tribunal Unit.