Skip to main content

Kōrero: Kaitiakitanga

E ai ki te tirohanga a te Māori ki tōna ao, he whanaungatanga te hononga i waenganui i te tangata me tōna ao. Ka whakapuakina tēnei hononga mā roto te kaitiakitanga – he tikanga tiaki i te taiao. Kua tipu te whakaaro mō te kaitiakitanga i ēnei rā, e ngana ana ngā iwi ki te whakaora anō i ō rātou taiao me ō rātou ahurea.

Story by Te Ahukaramū Charles Royal
Te āhua nui: Ngā atua o te taiao

Story Summary

Ngā whakaahua

Tēnei mea te kaitiakitanga

Ko te tikanga o tēnei mea o te kaitiakitanga, ko te tiaki me te manaaki. Me kī he tirohanga te kaitiakitanga ki te ao tūroa mai i te tirohanga Māori.

Ko tā te kaitiaki he tiaki. Tērā ia he tangata takitahi, he rōpū rānei ka manaaki, ka tiaki i tētahi wāhi pēnei i tētahi roto, ngahere rānei. Ka tuku tēnei tūranga kaitiaki mai te iwi nō rātou taua rohe.

Te tirohanga Māori

Ki te Māori, kāore he wehewehe i te tangata mai i te whenua, i te taiao. Koinei ia kei te pū o te tirohanga Māori.

Ngā tikanga tiaki o mua

I ngā rā o mua ka whai ngā tāngata i ngā tikanga ina haere rātou ki te mahi kai, ki te hī ika, ki te whakatipu kai, aha atu. Mā ēnei tikanga ka noho ora ai te taiao.

Ko ētahi o ēnei tikanga ko te:

  • rāhui i te mahi kai i tētahi wāhi
  • whai i ngā tohutohu a te maramataka mō ngā wā whakatō, hauhake i te kai.
  • tango i te kai e tika ana
  • mahi kai mō te mahi kai, kaua mō te hākinakina
  • mahi manu i ngā wā e tika ana – hei tauira, kaua e mahi manu i te wā o te whai hua.

Te mana te tapu, te mauri

Ko te mana he mea whakakaha. Mēnā kei te whai mana tētahi ngahere ka kite koe i te nui o te hua rākau, i te matomato o te tipu o ngā rau, i te ora me te rahi o te manu.

Ko tētahi taha o te tapu ka āhei te aukati ā-wairua nei. Hei ētahi wā ka poua he rāhui hei whakakaha i te mana o te ngahere, o te moana rānei. Tērā ka aukatia e te rāhui te mahi manu, ika, hua rākau rānei mai tētahi wāhi ake mō tētahi wā.

Ko tēnei mea te mauri kei te whakakaha i te koiora. Me tiaki te mauri o te ngahere, o ngā awa, o ngā māra kai, o ngā roto, tae atu ki te moana nui. He wā anō ka whakatōngia te mauri ki roto i tētahi kōhatu, rākau, aha atu rānei, kātahi ka karakiangia e ngā tohunga.

Kaitiakitanga i ēnei rā

Kua nui haere te aro o te ao ki te kaitiakitanga. Kei te hoki ngā iwi ki te whakaora i ō rātou ahurea me tō rātou taiao, mā roto i ngā tikanga tuku iho a rātou mā.

  • Ko Ngāi Tahu ngā kaitiaki o te pounamu i Te Wai Pounamu.
  • Kua takoto te kerēme a Te Āti Awa ki Taranaki ki te kāwanatanga kia mutu te tūkino i ō rātou tauranga ika.
  • Kua whakakotahi a Ngāti Kahungunu, a Rangitāne, a Muaūpoko, a Ngāti Raukawa ki te ātete i ngā tūkinotanga ki te awa o Manawatū.
  • Kei te ngana te iwi o Te Rarawa ki te whakaora i te kūkupa.

I tua atu kua whakakuhuna te kaitiakitanga ki ētahi ture pērā i te Resource Management Act 1991.

Me pēnei te tohu i te whārangi:

Te Ahukaramū Charles Royal, 'Kaitiakitanga', Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, http://www.TeAra.govt.nz/mi/kaitiakitanga (accessed 18 October 2017)

Story by Te Ahukaramū Charles Royal, published 24 Sep 2007