Kōrero: Ngā iwi o Tūranganui-a-Kiwa

Tokowhā ngā iwi i te rohe o Tūranganui-a-Kiwa, kei te tai rāwhiti o Te Ika-a-Māui. Nā Kiwa te rohe nei i taunaha; nā Pāoa ngā whenua o te tuawhenua i tūhura; nā Hinehākirirangi te kūmara i mau i Hawaiki i tana kete tapu.

Story by Nick Tūpara
Te āhua nui: Te Kurī-a-Pāoa

Story Summary

Ngā whakaahua

Ngā iwi e whā

Heke iho i ngā rau tau, kei ngā iwi o Te Aitanga-a-Māhaki, o Rongowhakaata, o Ngāi Tāmanuhiri, o Te Aitanga-a-Hauiti te mana whenua o te rohe o Tūranganui-a-Kiwa, kei te tai rāwhiti o te Ika-a-Māui. Ka heke ngā iwi nei i ngā tīpuna o ngā waka a Te Ikaroa-a-Rauru, a Horouta, a Tākitimu.

Ngā tīpuna me ngā tohu whenua

Ko te ingoa o Tūranganui-a-Kiwa i ahu mai i a Kiwa, i haere mai ai i Hawaiki mā runga i a Tākitimu. E ai ki tētahi kōrero, nā te roa o tana tatari kia puta ake a Horouta, ka tapaina e ia te urunga o taua waka, ko Tūranganui-a-Kiwa. Nā Pāoa, te rangatira o Horouta, te rohe i taunaha - ko te awa a Wai-o-Pāoa (Waipāoa) tērā. Nā Hinehākirirangi tana kete kūmara tapu i mau mai i Hawaiki. Nō muri ka puta a Ruapani hei ariki mō tēnei rohe; ko Ruapani i heke i a Kiwa, i a Pāoa, i a Hinehākirirangi.

Te taenga o te Pākehā

I te tau 1769, ka tūtaki ngā iwi o Tūranganui-a-Kiwa ki a Kāpene Kuki me āna kauhoe, i te ūnga mai o te kaipuke Endeavour. Nō te rau tau 1800 ka tae te tokomaha o ngā Pākehā ki te rohe – ngā kaipatu tohorā, ngā tauhokohoko, ngā mihinare, ngā tāngata whai. I te tekau tau atu i 1860, kīhai ngā iwi o Tūranga i tomo ki ngā pakanga a te Māori me te kāwanatanga. Nā ngā mahi raupatu whenua kē a te kāwanatanga i tahuri ai ngā iwi ki te whakakeke. I mārama rātou ki ngā kino tērā e whakaeke mai ana ki runga i te ao Māori.

Te Kooti me te whakapono

I te tau 1865, ka tae ngā poropiti o te Pai Mārire (Hauhau) ki roto o Tūranga. Kua tū te ture kāwanatanga ki te aukati atu i a rātou. Tini te tangata ka huri ki te whakapono hōu nei. Nō muri i ngā whawhai a ngā Pai Mārire ki ngā tāngata o te kāwanatanga, ka panaia ngā mauhere Māori ki Wharekauri. Nā Te Kooti o Rongowhakaata ōna hoa mauhere i ārahi kia rere mai ki Te Ika-a-Māui. Ka tau mai rātou ki te rāwhiti o Te Ika-a-Māui ka whakaekea a Tūranga. Ahakoa whāia e ngā hōia o te kāwanatanga mō ngā tau ki roto i Te Urewera, kīhai rawa a Te Kooti i mau. Taihoa, ka tū a ia hei poropiti, ka tū tōna whakapono, ko te hāhi Ringatū.

Te ahuwhenua

I ngā tau tōmuri o te rau tau atu i 1800, ka toko ake te whakaaro ki ngā rangatira o Tūranga ki te whakatū kaitiakitanga mō ngā whenua Māori. Kia huri ki te rau tau 1900, kei te mahi tahi ngā iwi ki te whai oranga i te whenua.

Te rau tau 1900

He tokomaha ngā tāngata o Tūranganui-a-Kiwa i tū ki ngā pakanga e rua o te ao. He nui anō te hunga i āwhina i ngā hōia kia hoki pai ai rātou ki ō rātou hapori. Nō muri i te Pakanga Tuarua o te Ao, ka whakatūria e te Rōpū Wāhine Toko i te Ora āna peka maha ki te rohe. Ko te whakahaere matua o ngā iwi ko te Rūnanga o Tūranganui-a-Kiwa, e whakaputa ana i ngā ratonga hapori, mātauranga, whakahaere whenua, hauora hoki mā te iwi. I te tau 2013 neke atu i te e 12,000 ngā tāngata o ngā iwi o Tūranganui-a-Kiwa kei Aotearoa puta noa. 

Me pēnei te tohu i te whārangi:

Nick Tūpara, 'Ngā iwi o Tūranganui-a-Kiwa', Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, http://www.TeAra.govt.nz/mi/nga-iwi-o-turanganui-a-kiwa (accessed 19 July 2019)

Story by Nick Tūpara, published 8 Feb 2005, updated 22 Mar 2017