Kōrero: Ngāti Toarangatira

Ahakoa ngā piki, ngā heke o te wā, kei te tū kaha tonu te iwi o Ngāti Toa. Nā Te Rauparaha te iwi i ārahi kia heke ki te tonga, ki tētahi wāhi e maru ai, e ora ai, e tipu ai rātou. He ururua te huarahi i takahia e rātou i roto i ngā tau. Hāunga tērā, ka tū a Ngāti Toa hei iwi whai rawa, hei iwi kaha, e toitū ana tōna mana ki ngā taha e rua o Te Moana-a-Raukawa.

Story by Mīria Pōmare
Te āhua nui: Te moko o Te Rauparaha

Story Summary

Ngā whakaahua

Te ingoa o te iwi, ngā tūpuna

I heke mai a Ngāti Toa (ko Ngāti Toarangatira rānei) i te waka a Tainui; ko Hoturoa te rangatira. Ko tētahi o ngā uri whakaheke o Hoturoa, ko Tūpāhau. Tērā tētahi mahi rongonui āna, i tukua e ia tana hoariri kia ora ai. Nō muri mai karangahia ai tōna iwi, ko Ngāti Toarangatira – te iwi māia, te iwi toa.

He māia, he toa te mokopuna a Tūpāhau, i tapaina ko Toarangatira anō.

Ngā whenua

I ēnei rā kei te tonga-mā-uru o Te Ika-a-Māui ngā whenua o Ngāti Toa, me kī, kei Porirua me te takutai Kapiti.

Te heke ki te tonga

Ko Kāwhia te kāinga tūturu o Ngāti Toa, kei te taha hauāuru o Te Ika-a-Māui. Nā ngā rīriri ki ētahi atu o ngā iwi o Waikato i ngā tau tōmua o te tekau tau atu i 1820, ka neke whakatetonga a Ngāti Toa ki te takiwā o Kapiti. I tētahi o ā rātou hekenga, ka tūpono tētahi o ō rātou tira ki tētahi taua o te hoariri. Ko te nuinga o te tira nei o Ngāti Toa, he wāhine. Ka kākahungia e Te Rauparaha ngā wāhine ki ngā kākahu rangatira, ka whakatūria rangatirahia rātou ki ngā taha o ia ahi, o ia ahi, e pōhēhē ai te hoariri he ope nui tērā e mātaki rā rātou. Karangahia ai tēnei wāhanga o te heke, ko te Heke Tahutahu Ahi. I tā rātou taenga atu ki Taranaki, ka whakatā rātou mō ētahi marama.

I te hikinga anō ki te huarahi, ka whai atu ā rātou haumi o Taranaki. Nā te ururua o te huarahi i haerea e rātou, tapaina ai tēnei wāhanga o te heke, ko te Heke Tātaramoa. Kīia ai te whānuitanga o ngā hīkoi, ko te Heke Mai-i-Raro.

Ngāti Toarangatira, ngā piki me ngā heke

Atu i te tau 1820 ki te tekau tau atu i 1840, ko Ngāti Toa te iwi kaha ki ngā rohe o te takutai o Kapiti. Ko Te Rauparaha tō rātou kaiārahi. Raupatutia ai e Ngāti Toa ngā whenua i te Tauihu o te Waka a Māui me te tonga-mā-uru o Te Ika-a-Māui. Heoi, nō te taenga o ngā tāngata whai Pākehā, ka whakatauhia e rātou, he iwi whakatuma a Ngāti Toa. Whāia, ka heria mauheretia e te kāwanatanga a Te Rauparaha. I muri mai, ka pēhia a Ngāti Toa, ka hokona te nuinga o ō rātou whenua kei ngā taha e rua o Te Moana-a-Raukawa.

Te iwi i ēnei rā

Ko Te Rūnanga o Toa Rangatira te māngai o te iwi te kaiwhakahaere o ōna whenua me ngā rawa o te iwi. Kei te rapu paremata te rūnanga mō ngā whakawhiunga a te kāwanatanga ki runga i a rātou i ngā tau ki muri. I te tau 2013, tata atu ki te 4,500 ngā uri o Ngāti Toa.

Me pēnei te tohu i te whārangi:

Mīria Pōmare, 'Ngāti Toarangatira', Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, http://www.TeAra.govt.nz/mi/ngati-toarangatira (accessed 21 October 2019)

Story by Mīria Pōmare, published 8 Feb 2005, updated 3 Mar 2017