Skip to main content

Kōrero: Te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi

Whārangi 5: Te rangahau i ngā kōrero

Mā wai te tuku kerēme?

Ka taea te hunga Māori te tuku kerēme ki te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi. Ahakoa takitahi, he whakakanohi rānei i tētahi rōpū, hapū, iwi rānei, ka taea tonu te tuku. Me mātua whakapae te kaikerēme e takahitia ana tētahi ture, kaupapa here, mahi, kore mahi rānei ā te Karauna ki te Tiriti o Waitangi, me te mea anō, kua pā kino atu ērā mahi ki te Māori.

 Ka taea e ngā kaikokoraho te whakamahi i ngā rōia hei whakarite, hei tuku hoki i ā rātou kerēme. He wā kua tukuna ētahi pūtea āwhina ki te taha utu ture.

Te rangahau kerēme

Kia whakaaetia rā anō te kerēme e te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi mā ngā kaimahi o te rōpū anō e whakatau he aha ngā kōrero me rangahau. Ka rokohanga mai ko ērā kōrero a ngā iwi, hapū, whānau hoki (ki roto hoki i ngā uiuinga ā-rohe, ō rātou ake rohenga ā-iwi); me ngā kōrero tuku iho e pā ana ki ngā takahitanga a te Karauna ki runga ki ngā kaitono. Nā te taraipiunara me ngā iwi tonu i rangahau tahi ngā kōrero. Ka āhei ētahi kaitono te tono pūtea mai i te Rōpū Tiaki Reti Ngahere (Tā tēnei rōpū he kohikohi i ngā utunga moni mai i ngā whenua ngahere nā te Karauna i raihana, arā, he whenua pea ka whakahokia ki ngā kaikokoraho ). Ka whakamana anō te Karauna i ngā rangahau e pā ana ki ngā kerēme.

Ngā puka

Ko ngā rangahau mō ngā kerēme ki te taraipiunara, ko ngā kaimahi o te taraipiunara, ko ngā kaikerēme, ko ngā kairangahau motuhake. He uaua, he maha hoki ngā taipitopito o ngā rangahau nei, ka mutu kua kitea ētahi whakamāramatanga hou mō ngā whanaungatanga ā-iwi ki Aotearoa nei. Ko ētahi o ngā rangahau kōrero ka tāia ki te puka. Otirā ko Te Urewera, 1820-1921 tērā te puka a Judith Binney; ko The Beating Heart: a political and socio-economic history of Te Arawa nā Vincent O’Malley rāua ko David Armstrong; me This is My Place: Hauraki contested 1769-1875 nā Paul Monin; te pakanga nui mō Aotearoa: The great war for New Zealand: Waikato 1800–2000, nā Vincent O’Malley; me te; An unsettled history: treaty claims in New Zealand today, nā Alan Ward.

Ngā rangahau me ngā tāpaetanga ā-waha

Kapi katoa ana ngā mahi rangahau i ngā taunakitanga huhua nei, pēnei i ngā pūrongo nā ngā mātanga tumu kōrero tonu i tuku, ko ēnei, he mea wātea ki te tūmatanui, ā, i ētahi wā ka tāia hei pukapuka. Heoi ka manaaki anō te taraipiunara i ngā taunaki ā-waha mō ngā mahinga onamata, me ngā pātere mōteatea hoki hei whakatau iho i ngā kare ā-roto. He wā kua tuku ā-waha anō te Karauna i āna rangahau, inā koa, ngā tukunga ā-waha o ētahi o ngā apataki kāwanatanga o tau kē.

Ngā puka kēhi rangahau

Mai i te tau 1996 ka whakaemi katoatia ngā kōrero e pā ana ki tētahi arohaehae, ā, ka tāia ki te puka kēhi. Hei roto katoa ko te tūāpapa mahi a te taraipiunara mō aua kerēme. He maha ngā kōrero kua kohia i roto i ngā tau i hangā ai te rangahautanga whānui mō ngā tāpaetanga whenua Māori mai i ōna pāhekoheko me te Pākehā i muri i te hainatanga o te tiriti. Kāre pea he ritenga ki a Aotearoa mō tōna kaha rangahau i ngā kōrero mō tōna whakataiwhenuatanga.

Ki mua Whai muri: Whārangi 6. Hearing and reporting on claims Whai muri

Me pēnei te tohu i te whārang

Mark Derby, Te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi – Te rangahau i ngā kōrero, Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand, https://teara.govt.nz/mi/te-ropu-whakamana-i-te-tiriti-o-waitangi/page-5 (accessed 25 June 2026).

He kōrero nā Mark Derby, i tāngia i te 8 April 2016, reviewed and revised 4 February 2026 me te āwhina o Waitangi Tribunal Unit.