Skip to main content

Kōrero: Traditional Māori warfare – Riri

Whārangi 2: Te whakatūtū taua me te whakatau i te rongo

Ngā take mō te pakanga

He take mahi, he take ahurea hoki i pakanga ai ngā iwi. Ko ētahi take mahi ko te pupū ake o te taupori, tae atu ki ngā pakanga mahinga kai me ngā pātaka kai. Ko ētahi take ahurea ka hono ki ngā āria o te mana me te utu, ā, ka taututetute ngā iwi ki te mana o te iwi me ā rātou rangatira. Ka mutu ko te whai utu, ko te rānaki mate hoki tētahi take nui o ngā pakanga. Inā te kōrero e pā ana ki te pakanga, ‘He wahine, whenua, e ngaro ai te tangata’. 

Te horapatanga o te hanga pā

E whakaaro ana nō te rautau 1500 ka tīmata te hanga o ngā pā ki Aotearoa. Kei ngā manomano nei te huhua o ngā pā e hora ana ki ngā pae whenua o te motu. Otirā e 98 ōrau e takoto ana kei ngā one haumako e rite ai mō te whakatipu i ngā māra kai a ngā iwi o Kiwa. Kei roto anō i ngā pā ko ngā whata me ngā pātaka kai hei pupuri i ngā kai o te hauhake. 

Te mana me te utu

He mea nui rawa kia manaakitia te mana o te iwi. Ki te hinga te hoariri, ka tipu te mana o te iwi me ngā rangatira tonu o te iwi. Engari ka mimiti anō te mana i te mahi tāunu, hahani, whānako, kōhuru, tūkino me te mahi pūremu. Mā te utu rā anō ērā mamae e ea.  

Te hohou i te rongo

Kia mutu te pakanga me hohou te rongo. Ko te whakapākūhā tētahi āhuatanga i mau ai te rongo. E ai ki te kaumātua o Ngāti Porou a Tuta Nihoniho:

Ki te houhia e te tane te rongo o te whawhai, e kore e mau, ka kīia tērā he rongo tama-tane, he atua, he taitāhae. Engari ka riro mā te wahine e hohou te rongo, ka kīia tera he rongo tama-wahine, ka mau te rongo, he rongo taketake.

Tatau pounamu

Ko te tatau pounamu ko te rongo mutunga kore. Mā tēnei tatau ka tuwhera te ara o Rongo ki ngā uri o ngā rohe iwi e rua. Ko te tohu o te rongomau ko te pounamu, ā, he wā kua kohaina te pounamu a tētahi ki tētahi hei tohu i te rongo.

Kei roto i te whakataukī nei e whakahua ana te whai hiranga o te wahine me te pounamu i te hohoutanga o te rongo: ‘He whakahohou rongo wahine, he tatau pounamu’.

Te rongomau ki Rēkohu

I tatū te rongomau ki waenganui i te iwi Moriori o Rēkohu mō ngā whakatipuranga maha te roa. Kātahi te rangatira o te iwi Hāmata, a Nunuku-whenua ka whakakore i te kōhuru me te kaitangata, ā, kia tino korehāhā nei ngā pakanga mō ake tonu atu. Ka mōhiotia tēnei huatau ko te ture o Nunuku. Ko te āhua tonu anō nā te pukahu hoki o ngā kai ki Rēkohu kāore i tahuri anō ki te pakanga. 

Ki mua Whai muri: Whārangi 3. Rākau Māori – Māori weapons and their uses Whai muri

Me pēnei te tohu i te whārang

Basil Keane, Traditional Māori warfare – Riri – Te whakatūtū taua me te whakatau i te rongo, Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand, https://teara.govt.nz/mi/riri/page-2 (accessed 25 June 2026).

He kōrero nā Basil Keane, i tāngia i te 12 May 2016.