Kōrero: Pounamu

Whārangi 4. Ngā taputapu me ngā taonga whakarākai

Ngā whakaahua me ngā rauemi katoa o tēnei kōrero

Ngā taputapu

Mai anō ka hanga taputapu te Māori i te pounamu. I auahatia te toki hei tārai waka, hei tope rākau, hei hanga whare. E ai ki te kōrero, whai muri i tā rāua tūhura i a Aotearoa, ka hoki a Kupe rāua ko Ngahue ki Hawaiki me ētahi toka pounamu. Koianei ia ngā toka i orohia mai ai ngā toki auaha i te maha o ngā waka kawe i ngā tūpuna ki Aotearoa.

He maha ngā tūmomo whao whakairo. Ko ngā ripi me ngā kota ngā taputapu pounamu tahito rawa a te Māori. Arā anō ngā taputapu me ngā taonga ka mahia i te pounamu – hei matau, pākuru, hōrete, tara o te tao huata, aha atu.

Ngā taonga whakarākai

Arā te maha o ngā taonga whakarākai ka hangaa i te pounamu; ngā momo whakakai pērā i te kuru (he roa, he tōtika), te kapeu (ngā mea roa he piko a raro), tae atu ki te koropepe (he kōpiko te hanga pērā i te tuna). Arā anō ngā hei pounamu pērā i te pekapeka me te matau. He pounamu ētahi o ngā pōria kākā, ā, he wā ka whakamaua hei taonga ki te kakī o te tangata.

Hei tiki

Ko te hei tiki te taonga pounamu rongonui rawa a te Māori. Tērā tētahi kōrero e kī ana, ko Tiki te tangata tuatahi ki te ao, ko te heitiki tōna ritenga. Hāunga tērā, kua puta ngā whakahē a ētahi mō tēnei kōrero, i te mea he wahine, he aha kē rānei te heitiki; ehara i te tāne.

He rite te āhua o te tiki ki tētahi tangata anuanu kei te raka ōna waewae, kei te tītaha tōna māhunga. I te nuinga o te wā, ko te wahine anake ka mau. Tērā te kōrero mō te wāhine pukupā, ki te whakamau i te heitiki kāore e kore, ka hapū.

Me pēnei te tohu i te whārangi:

Basil Keane, 'Pounamu - Ngā taputapu me ngā taonga whakarākai', Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, http://www.TeAra.govt.nz/mi/pounamu/page-4 (accessed 15 December 2019)

He kōrero nā Basil Keane, i tāngia i te 12 Jun 2006