Skip to main content

Kōrero: Principles of the Treaty of Waitangi – ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi

Whārangi 3: Ngā mātāpono kua hangaia mā te ture

Mai i te Ture Tiriti o Waitangi 1975 he maha atu ngā ture kua tūtohu, kua tuarua, ā, kua whakawhanake hoki i ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi. I te tau 2011 neke atu i te 30 ngā wāhanga ture e pā ana ki ngā mātāpono o te tiriti. Ko te nuinga o ēnei ture i pā ki ngā rawa whenua, heoi, arā anō ētahi atu pērā i te Ture Mātauranga o te tau 1989 e aro kē ana ki ngā kaupapa here ā-pāpori. I ngā tau kua hipa, kua tipu haere ngā ture e whai wāhi atu ngā mātāpono. I te 2022, i puta i Te Arawhiti – The Office of Crown Māori Relations ētahi kupu ārahi mā ngā kaihanga kaupapa here, hei tohutoro i a rātou e whakatau ana ina whai wāhi atu te tiriti i roto i ngā ture hou, he aha hoki ngā momo tohutoro me whakahua mō ngā kaupapa tika.

Ētahi tauira o te whakaurunga o ngā mātāpono ki ētahi ture:

  • ‘I roto i te whakahaerenga rawa taiao, kikokiko hoki me aro ki ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi (Ture Taiao 1986).
  • Kia kaua tētahi wāhanga o tēnei Ture e tuku i te Karauna kia takatakahi i ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi’ (Ture Rawa Kāwanatanga 1986).
  • Ka whakamāramatia, ka whakaritea hoki tēnei Ture kia whai mana ai ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi (Ture Papa Atawhai 1987)
  • Ko ngā tāngata katoa ka whakamahi i ngā mana whakamahi, whakawhanake, manaaki taiao, rauemi kikokiko hoki me whai whakaaro anō ki ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi (Ture Manaaki Taiao 1991).
  • ‘Ko ngā tāngata katoa ka whakamahi i ngā mana kei raro i tēnei ture me whai whakaaro ki ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi' (Ture Manawa Whenua Karauna 1991).

Te Ture Hao Ika

I roto i te Ture Hao Ika 1983 ko tētahi wāhanga ārahi e kī ana, kore rawa taua ture e whakawaimeha i ngā mana hao ika o te Māori. I te tau 1990 ka whakapae Te Rūnanga o Muriwhenua kei te takahi te pūnaha hao ika (o te tau 1986) i tēnei ture ārahi. Ka whakaae te Kōti Pīra ki tā te rūnanga, ā, ka kī rātou he taonga ora te tiriti ki Aotearoa nei. Nā te murunga whakaaro kore o ngā ika i ngā tauranga ika Māori tūturu, kua ara mai he āhuatanga kīhai i mōhiotia i te hainatanga o te tiriti

Ki mua Whai muri: Whārangi 4. Treaty principles developed by the Waitangi Tribunal Whai muri

Me pēnei te tohu i te whārang

Janine Hayward, Principles of the Treaty of Waitangi – ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi – Ngā mātāpono kua hangaia mā te ture, Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand, https://teara.govt.nz/mi/nga-matapono-o-te-tiriti/page-3 (accessed 24 June 2026).

He kōrero nā Janine Hayward, i tāngia i te 6 June 2017, reviewed and revised 16 January 2023 me te āwhina o Janine Hayward.