Kōrero: Te noho whare

Whārangi 4. Ngā kaupapa whare hou

Ngā whakaahua

Kia tino whai wāhi te Māori ki ngā mahi

Nā te paheke o te tokomaha o ngā Māori whai whare ka tono tonu te Māori ko wai atu i a ia ki te whai hua mō tēnei raruraru. Kāti, i te tau 1988 ka whakawhiti te kāwanatanga i ētahi mana whakahaere rauemi whare ki ngā rūnanga ā-iwi. Nō konei tiputipu haere ai ngā kaupapa papakāinga i runga i ngā pūtea taurewa (me te moni tāpui iti) a te kāwanatanga me ngā whenua kaipupuri maha a te Māori. Ko te nuinga o ngā whare i karapoti i ngā marae – heoi kāore i pai ngā kaituku pūtea taurewa ki te hunga kaipupuri whenua maha.

Ara anō ētahi atu kaupapa:

  • Ko te Kaupapa Whare Taiwhenua i whakatūria i te tau 2001 mō te tapitapi me te whakatū whare. I waenganui i ngā tau o 2001/02 me 2010/11 tata tonu ki te $140 miriona ka whakapaua ki tēnei kaupapa. E 2,900 ngā whare i whakahoutia.
  • I waenga i ngā tau 2002 me 2008 ka whakarato Ngā Pūtea Taurewa mō Ngā Whare Taiwhenua i te $6.6 miriona ki ngā kaitiakitanga Māori mō te whakatū whare rēti. Kātahi ka rīhitia ngā whare ki a Whare Aotearoa mō te 10 tau.
  • I te tau 2000 ka tīmata Ngā Takiwā Whare Motuhenga, ā, tae noa ki te tau 2013. Ko tōna hua ko te mahi tahi a ngā rōpū whare a te kāwanatanga, ngā rōpū kaitiakitanga me ngā hapori Māori ki te whakatū whare hou. Ko tēnei tētahi o ngā kaupapa angitu hei tāwharau i te iwi Māori.

Ka whiwhi tonu ētahi Māori noho tāone i ngā āwhina a ngā manatū me ngā kaitiakitanga Māori o ngā tāone. Engari ana ko te nuinga ka piri tonu ki ngā kaiwhakarato whānui pērā i a Whare Aotearoa (i te tau 2006 e 12 ōrau o te taupori ka noho ki ēnei momo whare), ka hoko whare rānei mai i te mākete.

Te whare i te whānau

I te tau 2011 ka whakawhiwhia te kaitiakitanga o Pukaki Trust ki te pūtea taurewa $770,000 mai i te Pūtea Whare a Housing NZ hei whakatū i ngā whare 10 ki runga i tō rātou papakāinga tūtata ki te taunga rererangi o Tāmaki-makaurau. Mā tēnei whakawhanaketanga ka āhei ngā whānau (ngā hunga utu mahi iti, utu mahi tauwaenga rānei) o Pukaki te mau tonu ki tō rātou mana whenua ki tō rātou kāinga, marae hoki.

Ngā raru

I ngā tau tōmua o te rautau 2000 ka noho tonu aua raru anō ki ngā whare Māori, arā, he mātao, he haukū rawa. Ko te take tonu he iti te utu o ēnei momo whare. Ka mutu i hiahia tonu ētahi kia tata tonu ki te whānau. Ko te noho kōpā tonu tētahi raru nui. I te tau 2006, e 23 ōrau o te taupori Māori i noho ki kāinga kōpā, e ono whakareatanga ake i ō te hunga Pākehā. Ka noho anō ko te hauora Māori te papa. I te tau 2009 ka kite te hunga rangahau he tino kino te mate rūmātiki i waenganui i ngā tamariki mai i te 5 ki te 14 te pakeke, arā, 10 whakareatanga ake te kino tēnā i ngā tamariki Pākehā. Ko tētahi o ngā take o tēnei ko te noho kōpā.

Ko ngā uauatanga nui ki te Māori mō te hoko whare ko te iti o te utu, te koremahi me te kakenga utu hoko whare (tae rawa ki Tāmaki-makaurau). I te tau 2006, e 29 ōrau o te hunga Māori 15 te pakeke neke atu rānei i whai whare, i whai wāhi rānei ki tētahi whare. Ko te tau toharite mō te taupori whānau, e 50 ōrau.

Whānau Ora

Mai i te tau 2010 ka ngana te kāwanatanga ki te whakapai i ngā hua whare a te Māori mā te kaupapa o Whānau Ora. Ko ngā whāinga kia whai pūtea motuhake te Māori, ā, kia ora tonu ia i tēnei ao hurihuri. E ai ki tēnei kaupapa ko te tāwharau i te iwi Māori tētahi mea nui: tae atu ki te hauora, te mātauranga me ngā take ture. Ko te tūmanako ka mahi tahi ngā rōpū whare a te kāwanatanga me ngā kaitiakitanga Māori ki te waihanga whare mō te hunga Māori i hiahia kia nanao ki te kaupapa o Whānau Ora – hei ētahi me whakaae te tangata ki te whakakore i te momi auahi, me te inu waipiro. He kaupapa tēnei i hua ake i te Pāti Māori hei rongoā mō ngā raru e pā ana ki te whare i te iwi Māori.

Me pēnei te tohu i te whārangi:

Ben Schrader, 'Te noho whare - Ngā kaupapa whare hou', Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, http://www.TeAra.govt.nz/mi/te-noho-whare/page-4 (accessed 18 September 2019)

Story by Ben Schrader, published 5 Sep 2013