Te Poari Kaitiaki o Ngāti Tūwharetoa
I te 15 o ngā rā o Noema 1926 ka whakaingoatia ngā mema tuatahi o te poari. Inā, ko:
- Hoani Te Heuheu (te heamana, Waihī)
- Pau Mariu (Waihī)
- Kahu Te Kuru (Kākahi)
- Paora Rokino (Taupō)
- Pitiroi Mohi (Taupō)
- Taite Te Tomo (Halcombe)
- Takinga Arthur Grace (Taupō)
- Werihe Te Tuiri (Waihī)
- Pūataata Alfred Grace (hekeretari, Waihī)
Nō te 24 o Nōema 1926 ka tū te hui tuatahi ki Tokaanu. He mata whānui te titiro a ēnei rangatira, nā rātou ngā tikanga i takoto mō te poari e tōtika ai tā rātou whakangao i ngā rawa a te iwi. He uri ngā mema o te poari o ēnei tau tata nei ki a rātou i te poari tuatahi.
Ka tohutohu te poari i te iwi mō te whakahaere me te whakamahi i ana rawa hei oranga mō ngā whakatipuranga kei te tū ā tōna wā. Ka tirohia ngā mātāpono o te ao ōhanga hei arataki i ngā kaupapa kaipakihi. Ehara tēnei i te huarahi māmā, nā te tawhiti o te iwi i ngā pokapū tauhokohoko. Ka whakatū rōpū kaitiaki te poari ki te tautoko i ngā mahi whakatipu paina. Kei te whakarato āwhina tonu te poari ki ngā kaupapa mātauranga a te iwi.
Ngāti Tūwharetoa ki Kawerau (Te Moana-a-Toi)
I te hūnukutanga o ngā tama a Tūwharetoa mai i Kawerau ki Taupō, ka noho ētahi ki Kawerau ki te pupuri i te mana o te iwi ki era takiwā. Ka motuhake te tū a Tūwharetoa ki Kawerau i a Tūwharetoa ki Taupō.
Te ariki o te iwi
Mai i te tau 1997 ki tōna matenga i te tau 2025, ko Tumu Te Heuheu te ariki o Ngāti Tūwharetoa. Ko ia te mātāmua o ngā tamariki a Tā Hepi Te Heuheu, ko ia rā te kaikōkiri i te take kia waiho mā te Māori anō āna kaupapa e whakahaere. Nā tōna mana nui, i taea e Tā Hepi te whakakao te iwi Māori kia hui mō ngā kaupapa nui.
Nā tēnei rangatira whakahirahira, nā Tumu, i kawe tonu ngā mahi a tōna matua, i te taha o tōna iwi, o te motu whānui hoki, ā, ka kuhu a Tumu ki ngā kaupapa tiaki i ngā taonga tuku iho o te ao.
I te 6 o Hune o te tau 2003, ka waitohu a Ngāti Tūwharetoa ki Kawerau i te Whakaaetanga Whakatau i ana kerēme mai rā anō e pā ana ki Te Tiriti. Ko te $10.5 miriona te uara o te whakataunga, ā, ka whai wāhi atu ki tērā ko te āheinga o te hoko i ngā heketea e 844 o ngā whenua Karauna o te ngahere o Rotoehu, ko te āheinga hoki o te hoko tuatahi i ngā rawa ngāwhā. Kua whakaaetia anō te āheinga o tā te iwi toro anō ki ana pātaka kai o roto o tētahi wāhanga o Matatā Wildlife Refuge Reserve.
I te tau 2017, ka whakatau a Ngāti Tūwharetoa me te Karauna i ngā kerēme mai rā anō a ērā atu o te iwi e pā ana ki Te Tiriti. Ka whai wāhi atu ki te whakataunga ko te $25 miriona hei paremata ā-pūtea, ā-arumoni hoki, ko te paremata ā-ahurea hoki me te whakawhitinga o ngā pito whenua e 32 e noho nei hei wāhi tāpua ā-ahurea ki te iwi.
I te tau 2025, ka whai muri a Sir Tumu Te Heuheu hei ariki e tōna tama, a Gerrard Te Rangimaheu Te Heuheu.