Nō te taenga ki Aotearoa, ka noho ngā iwi o Kurahaupō - tae atu ki a Ngāti Apa - ki Heretaunga i Te Matau-a-Māui. Ka haere te wā, ā, ka heke a Ngāti Apa ki Te Tai Hauāuru o Te Ika-a-Māui. Whāia, ka riro ngā rohe i waenganui i a Rangitīkei me Te Moana o Raukawa ki raro i te mana o Ngāti Apa.
Tae rawa ki te pokapū o te rau tau atu i 1400, kua maha atu, kua nui atu ngā haerenga a Ngāti Apa ki Te Tau Ihu me Te Tai Poutini o Te Wai Pounamu. Ko Ngāti Tūmatakōkiri me Ngāti Māmoe ngā tāngata whenua o aua rohe i taua wā.
Kia tae ki te pokapū o te rau tau atu i 1700 kua tīmata a Ngāti Apa rātou ko Rangitāne, ko Ngāti Kuia ki te whakatū kāinga tūturu ki Tōtaranui.
I runga tonu i ngā tikanga, ka tīmata te hanumi me te moemoe ki a Ngāti Māmoe; koinei te huarahi i mana ai, i puritia ai ngā tika a Ngāti Apa.
Tatū rawa ki te takiwā o 1760, kua hōrapa a Ngāti Apa ki ngā moka o Tōtaranui, Anamahanga i te uru, te moutere o Tarakaipa, Te Awaiti. I tua atu, i noho tahi ai a Ngāti Apa rātou ko Ngāti Kuia, ko Rangitāne ki Te Wairau.
Kia tae ki te tau 1800, i te rīriri a Ngāi Tahu rāua ko Ngāti Tūmatakōkiri. Whāia, ka whakaekengia a Ngāti Tūmatakōkiri e Ngāti Apa ki Te Taitapu, ko Ngāi Tahu i te kōkiri mai te tonga. Ka kūtia, ka hinga a Ngāti Tūmatakōkiri; ka nui te parekura.
E ai ki ngā kōrero, ka hinga a Ngāti Tūmatakōkiri i Te Tai Poutini i a Ngāti Apa rāua ko Ngāi Tahu. Nāwai ā, ka riro i a Ngāti Apa ngā whenua o Ngāti Tūmatakōkiri. Taro ake, ka hōrapa te mana o Ngāti Apa ki Te Taitapu, ki Waimea, tae rawa atu ki te tuawhenua o Te Tai Poutini. Ka whakatūria ngā kāinga o Ngāti Apa ki Karamea, Kawatiri, Te Taitapu, tae atu ki te uru o Waimea me Whakatū (Nelson).
I ēnei rā, ka hōrapa te rohe o Ngāti Apa atu i te pito tonga o te pae maunga o Paparoa i Te Tai Poutini, kia whai i te takutai ki Te One Tahua (Farewell Spit) i te pito raki, ahu atu ana ki Whakatū, toro whakauta ki Ikamatua, ki Maruia, tae rawa atu ki Rotoiti ki Rotoroa me ērā o ngā roto, hoki rawa atu ki Whakatū. Waihoki, kei Anamahanga (Port Gore) ngā pānga o Ngāti Apa ki Te Wairau.
Te whakamahi i tēnei tūemi
Te Ara - The Encyclopedia of New Zealand
by Jock Phillips
When they migrated south in the 18th century, Ngāti Apa first settled in the Marlborough Sounds region. In the early 19th century they defeated Ngāti Tūmatakōkiri and took control of Golden Bay and western Tasman Bay. Whanganui Inlet on the west coast, a tidal inlet ringed with flowering rātā, is at the centre of their area.
Ngāti Apa ki te Rā Tō settled its historic treaty claims on 29 October 2010, at a total cost of $28.4 million. Sites of particular cultural significance at St Arnaud, Te Tai Tapu (West Coast), and Port Gore were returned to Ngāti Apa without provision for future public access. The Alpine Tarns and Lakes Rotoiti and Rotoroa in Nelson Lakes National Park were vested in Ngāti Apa and gifted back to the Crown.
This item has been provided for private study purposes (such as school projects, family and local history research) and any published reproduction (print or electronic) may infringe copyright law. It is the responsibility of the user of any material to obtain clearance from the copyright holder.