Kōrero: Te Tau Ihu tribes

Ko Ngāti Kuia tētahi o ngā iwi tōmua rawa ake ki Te Tau Ihu o te Waka a Māui. E ai ki te kōrero, ko Matua Hautere te tupuna taketake, he uri nō Kupe. Ko Te Hoiere tōna waka, ko Kaikaiawaro te kaitiaki. Ka noho, ka moemoe ōna uri ki ngā iwi heke ki te wāhi tapaina ai ko Te Hoiere (Pelorus Sound). I ahu mai a Ngāti Kuia i ngā uri o Matua Hautere ka moemoe ki roto i ngā iwi o Kurahaupō, arā, a Ngāi Tara, a Ngāti Tūmatakōkiri, a Ngāti Wairangi, a Rangitāne, a Ngāti Apa, a Ngāti Māmoe. Nāwai ā, ka tau te noho o Ngāti Kuia ki Te Wairau (Marlborough), ki Whakatū (Nelson), ki Waimea (Tasman Bay), tae rawa atu ki Rotoiti me Rotoroa.

He iwi rongonui a Ngāti Kuia mō te hī ika me te mahi tītī. Mōhiotia ai tēnei iwi ko te Iwi Karakia, he iwi wairua hoki. Keria ai e Ngāti Kuia te momo kōhatu kīia ai he pakohe (argillite), hei tauhokohoko ki iwi kē, tae rā anō ki ngā rohe o Horowhenua me Te Wairarapa i Te Ika-a-Māui. Ko Hinepoupou o Ngāti Kuia te wahine tuatahi kia kauhoe i te moana o Raukawa, mai i Kapiti ki Rangitoto (D’Urville Island).

I tūtaki a Ngāti Kuia ki ngā Pākehā tōmua pērā i a Kāpene Kuki. I te whakatūnga o te tāone o Whakatū, ka whakataka kai, taputapu, āwhina te iwi ki ngā tauhōu. E rata ai te Pākehā kia noho ki Te Hoiere, ka hokona e Ngāti Kuia he whenua ki te Karauna, ka whakarērea tō rātou pā o Motuweka kia tū ai te tāone o Havelock ki reira.

Ahakoa ngā whakawhiu a te tangata me te taiao i roto i ngā tau, kei te kaha tonu a Ngāti Kuia. Kei te noho tonu ki Te Tauihu, atu i Te Hoiere ki Whakatū. Whakahaerengia ai ngā kaupapa me ngā rawa a te iwi e te Rūnanga Kaitiaki o Ngāti Kuia. Kei Te Hora (Canvastown), kei Whakatū, kei Omaka (Blenheim) ngā marae whai pānga ki a Ngāti Kuia.