Skip to main content
Dictionary of New Zealand Biography logo

Haurongo: Ngata, Hēnare Kōhere

Page 1: Haurongo

Ngata, Hēnare Kōhere

1917–2011

Ngāti Porou; leader, soldier, accountant

He kōrero whakataki

Ko Hēnare Ngata, he morehu o te Ope Taua Māori 28. Ko a ia te Māori tuatahi ki te whiwhi i te tohu kaitiaki pūtea. I muri mai i te matenga o tōna matua, o Tā Apirana Ngata, i ngā tau 1950, ka tū a Hēnare hei kaiārahi Māori. E rite ana a ia ki tōna matua, ka uru atu ki roto i ngā mahi tōrangapū a Ngāti Porou me te iwi Māori whānui. E ngākau nui ana ia ki te whai i te mana taurite mō te katoa.

Te tamarikitanga

I whānau mai a Hēnare Ngata i Waiomatatini, e tata ana ki Ruatōrea, i te 19 o Tīhema i te tau 1917. Ko ia te pōtiki o ngā tamariki tekau mā tahi a te toa kairangapū, a Apirana Turupa Nohopari Ngata, nō Waiomatatini me tōna hoa wahine, arā, ko Arihia Kane Tāmati o Whareponga. I whakaingoatia a ia mō te tino hoa o tōna matua, mō Rewheteneti Hēnare Kōhere, i mate i ōna taotutanga ki Somme, i te tau o mua mai. I tipu mai a ia i tō rātau whare i Waiomatatini, i te Bungalow. Ka pakeke mai a ia i roto i te whārua o Waiapu, i ngā tau i puta mai ai ngā whakawhanaketanga mō ngā whenua o Ngāti Porou. I kuraina a ia ki te kura Māori o Waiomatatini.

Ko Apirana Ngata he mema o te Paremata mai i te tau 1905 ki 1943, otirā, i a ia i te kāinga, ko te Bungalow tonu tōna whare huihui i te taha o ōna kaipōti ki te kōrero mō ō rātau āwangawanga. E tata ana te pā o Porourangi ki tō rātau whare. He whare tērā mō ngā hui nunui a te iwi. I a ia e tamariki tonu ana, i kite, i rongo hoki a Hēnare i ngā kōrero tōrangapū, i ngā kōrero a te Hāhi, i ngā whakaaro o ngā iwi hoki kei tō rātau kāinga, kei te pā hoki. Ko ōna mātua he ngākaunui ki te Hāhi Mihinare, otirā, ka whakamarohihia ake ki roto i a Hēnare te whakapono a te Mihinare me te noho pūmau ki ngā whakahaere a Ngāti Porou e ngā hui nunui, pērā i te whakatuwheratanga o te whare karakia o Hato Meri, he whare maumaharatanga ki ngā hōia, i Tikitiki i te tau 1926. I mate a Arihia i te kōea i a ia e tiaki ana i tana tama mātāmua, i mate anō i taua kōea. Tekau mā tahi ngā tau o Hēnare.

Te whare wānanga me te Pakanga Tuarua o te Ao

E whai ana i ngā tapuwae o tōna matua, i noho a Hēnare ki te Kāreti o Te Aute, he kura mō ngā tama Māori i Te Matau-a-Māui, arā, ko te kura i pupū ake ngā tātāriki Māori o te rautau rua tekau. I te mutunga o ngā tau e toru, i whakawhiwhia a ia ki tana tohu, ka whakaaetia tana urunga atu ki te whare wānanga. Otirā, i ngā tau 1938 me 1939, ka whai ia i te Tohu Paetahi ki te Whare Wānanga o Wikitōria. Ko a ia tētahi o ngā ākonga Māori ruarua nei i noho ki te whare noho o Weir. He rerekē tēnā noho i te whakamarumarutanga o ngā tikanga noho a Te Aute, he mea hou anō te noho takitahi ki te tāone. He pārekareka ki a ia te ngahau tahi ki ētahi atu Māori i roto te karapu hou o Ngāti Pōneke Young Māori Club, ā, ko ia tētahi o ngā ‘ringa rehe ki te purei piriota.’1 Heoi anō, kāore i pērā tōna kaha ki te ako, engari ka huri tōna waiaro i tōna hokinga mai i te pakanga.

I konei, ka tutaki a ia ki tōna hoa wahine, ki a Rora Lorna Metekingi, he ākonga i te kāreti whakaako kura māhita o Wellington Teacher’s College. Ko Lorna te tamāhine a Maihi Rangipō me Doris Metekingi nō Pūtiki (ki Whanganui). Ka whiwhi tūnga a ia i te taha o Charles Bennett (nō muri mai ko Tā Charles) me Wiremu Parker (he tauira o mua hoki rāua o Te Aute), hei kaipāoho i 2YA. Ko te teihana reo irirangi ā-motu tērā i Te Whanganui-a-Tara. Kotahi tau i mua mai i te mutunga o āna mahi ako mō tana tohu, ka pakaru mai te Pakanga Tuarua o te Ao i te tau 1939.

I uru atu a ia ki te ratonga hōia i te marama o Oketopa, ā, nō te tau o muri mai, ko a ia tētahi o te ope Māori 150 i āta tohua e ngā Tumu Whakarae Māori kia tū hei āpiha, hei NCO, i roto i te Ope Taua Māori 28 i whakatūria ki Palmerston North i te marama o Hānuere i te tau 1940. I tohua a ia hei kamupene haihana meiha. Nā tōna kore mōhio e hia ngā tau e ngaro atu ana a ia i rāwāhi, ka tono a ia ki a Lorna kia mārena rāua. I tū tā rāua mārena ki Pūtiki i te 24 o Pēpuere, i te tau 1940. I wehe atu a Rewheteneti Tuarua Ngata ki te pakanga i marama o Mei i te tau 1940. Ko a ia tētahi o ngā āpiha tuatahi o Kamupene C. Nō tōna ake iwi te 120 o ngā hōia o taua kamupene.

I Ingarangi, i āta kite a Hēnare i te Pakanga o Piritana i a te Ope Taua Māori 28 e noho ana i waho mai o Rānana, i mua i tō rātau wehenga atu ki Ihipa i te tau 1941. I te mutunga o Maehe, i uru atu rātau ki roto i te Ope Haumi e whakamaru ana i a Kirihi. Ko te nuinga o te Ope Taua Māori 28 i whakawāteatia mai i te rohe o Ātene, ki Kiriti i te whakareretanga o Kirihi e ngā āpiha whakahaere o Piritana. Engari ko Hēnare tētahi o ngā hōia e waru tekau mā tahi i mahue atu ki muri, ki Kalamata, i te 29 o Āperire i te tau 1941. I noho herehere a ia mō ngā tau e whā ki ngā puni herehere i te tuatahi ki Corinth i Kirihi, i te tuarua i Biberach ki te taha tonga-mā-uru o Tiamani. Nā ngā hōia Amerikana i tango te here i runga i a rātau. He tau mōrihariha, ko te mate kai, ko te takeo o te noho, me te māharahara i te kore mōhio mēnā ka kitea anōtia ngā whanaunga o te wā kāinga. He nui te wā hei pānui pukapuka, ā, ka puta i a ia te whakatau, ki te puta atu a ia, ka hoki anō a ia ki te whare wānanga, e kore ērā akoranga e whakamaumautia e ia.

Ko tōna tirohanga ki tōna ao, i whakairotia mai i a ia e mauhere ana i te pakanga. I tōna hokinga mai ki Aotearoa i ngā tau tōmuri o 1945, i hoki atu a ia ki Waiomatatini, huna ai. Nā tōna matua a ia i āki kia hoki ki te whare wānanga. I hoki atu rāua ko Lorna ki Te Whanganui-a-Tara, ki te Terrace, ki tētahi whare iti nei, ā, nō muri mai, ka heke atu rāua ki Naenae, i a ia e whakaoti ana i tana Tohu Paetahi me te tohu kaitiaki pūtea. He uaua te taha moni engari, e kore e rite ki te wā e noho herehere ana i te wā o te pakanga.

I te tau 1948, i tohua a ia ki te Tohu Paetahi Tauhokohoko i roto i te mahi ōhanga, otira i te hui whakawhiwhi tohu, i riro i tōna matua te tohu whakahōnore o te DLitt. I taua wā, i tukua e ia he kōrero iti nei ki tētahi kaituhi, ki a Eric Ramsden, hei tātari i ngā mahi a tōna matua. Otirā, nā Ramsden aua kōrero i tā ki roto i tētahi pukapuka iti nei mō te kaumātua rangatira nei. He tino whakamāramatanga tērā mō te whakahihikotanga me te whakamomoritanga o tōna matua, kia haere whakamua te iwi Māori. E kīia ana, he tino tuhinga tēnei, ā, mēnā i whai a Hēnare i te mahi tuhituhi, tērā te whakaaro, kua eke a ia ki ngā tauamata tiketike.

Ngā tūnga

Nā tōna koroingo kia tata mai ki te kāinga, ka hoki mai rāua tahi ki Tūranga, ki tētahi whare i te tiriti o Endeavour. Tokotoru ā rāua tamariki whāngai; ko Wikitoria Whyte, ko te mokopuna a tōna whaea whakaangi, a Lady Te Riringi; ko te iramutu a Lorna, arā, ko Apirana Turupa Maihi Ngata; me te iramutu a Hēnare, arā, ko Sue Hinehou Rahera Cooper.

Ko te tūranga mahi tuatahi a Hēnare, he kaimahi mō te Gisborne Sheepfarmer’s Frozen Meat and Mercantile Company. Otirā, he wheako nui tērā mōna mō ngā tau e rua. Ā, e toru tau a ia e mahi ana ki McCulloch Butler me Spence, he kamupene tiaki pūtea. I te tau 1953, ahakoa te tono a tētahi kia mahi tahi rātau, i hiahia a ia ki te tū takitahi. Kāti, ka noho ko a ia anake te Māori tuatahi ki te tū motuhake hei kaitiaki pūtea, i te wā he ruarua noa iho ngā kaipakihi Māori me ngā kiritaki Māori, hei hiki i a ia. E kī ana a ia, ‘Hei tā aku hoamahi ngaio he tino māia ahau, engari kāore au i te mōhio mēnā i whakaaro rātau he māia rānei, he pokerenoa rānei ahau. Ki ōku nei whakaaro, he pokerenoa kē. He pīrahirahi nei ngā mahi i puta mai ki au mō tētahi wā poto, engari kāore au i noho pōuri.’2 I taua wā, i te whakahoki mai te Tari Māori i te mana whakahaere o ngā whenua Māori ki te hunga whaipānga, i tono āwhina rātou i a Hēnare. Kāti, ko te nuinga o āna mahi i ahu mai i ngā whenua i raro i te Tari. Nā te tipu haere o ngā pakihi hou, ka tono āwhina ngā kaporeihana Māori, ka tipu haere ana kiritaki, ka eke te nui o ana kaimahi ki te rima.

He kaitohu a Hēnare mō ngā kamupene nui tonu. Ko tētahi ko te Gisborne Sheepfarmers’, nā rātou tetahi haurua o te kamupene o Kaiti Freezing Works me te kamupene whakarite waka rererangi o Fieldair Ltd. I uru atu a ia ki roto i tētahi o ngā tōpūtanga Māori nunui, arā, ko te kaporeihana o Mangatū, e 40,000 heketea te nui o ngā whenua. I whakatūria a ia ki te poari i te tau 1959, arā, ko a ia te heamana tae atu ki te tau 1987. I tana kauhau mō āna mahi mō Mangatū i te tau 2006, hei tā Pita Sharples, te Minita Tari Māori, ‘he tangata whai tikanga a Hēnare ki ngā kaiwhaipānga. Koia nei tonu tōna āhua i roto i tōna pakihi kaitiaki pūtea. I whakahaeretia e ia ngā hui ā-tau, ka whakatakotoria ngā rīpoata ā-tau i roto i te reo Māori. Ka tūngoungou haere ngā māhunga o ngā kaumātua e whakamana ana i āna kōrero.’3

He kaihāpai kaupapa Māori

Na te mea, ko a ia tētahi Māori whai pakihi, he rite tonu te tono mai ki a Hēnare kia uru atu ki ngā kaupapa a te hapori. I te tau 1957, ka tū a ia hei tētahi o ngā mema tuatahi o te Kaunihera Māori o te Rohe o Te Tairāwhiti, he hēkeretari mō Tā Turi Carroll. Nā tenei tūnga, ka tūtaki atu a ia ki ngā taero a te kāwanatanga. Nō muri mai, ka tū a ia hei heamana o te kaunihera, ā, i te tau 1962, ka tū a ia mō te whakahaere ā-motu, otira, ka taea e ia te mau atu i ngā take whenua Māori o Te Tairāwhiti ki mua i te kāwanatanga. I tēnei wā, nā āna mahi ā-rohe i kaha tana tū kia whai painga te katoa o te iwi Māori. I noho a ia hei mema o te Kaunihera Māori o Aotearoa mai i te tau 1962 ki te tau 1984, nā rātou ngā kaipupuri whenua Māori i āwhina ki te tono pūtea hei whakawhanake i ō rātou whenua, ā, nā rātou anō i whakapau kaha ki te āta tango atu i ētahi o ngā taumahatanga i runga i ngā kaimahi pāmu Māori.

Kaore i roa, ka tū a Hēnare hei māngai i roto i ngā tōrangapū Māori me ā rātau whakahaere. I whai atu a ia i tōna matua ki roto i nga tōrangapū a te Pāti Nāhinara, otirā, i tū a ia hei Perehītini Tuarua mai i te tau 1967 ki te tau 1969, anā, i tū a ia hei kaitono mō te tūru Māori o Te Tairāwhiti i te tau 1969, engari kāore i ū. I haere tonu āna mahi hei kaikōrero mō nga Māori o Te Tairāwhiti i ngā wā ka mauria atu he take ki mua i te kāwanatanga e pā ana ki a rātau. Ka whakapau kaha a ia ki muri, e āki ana kia pai ake ngā ture e pā ana ki ngā whenua Māori, ngā tūkanga whakatau i ngā kerēme i raro i te Tiriti, waihoki ko ngā kerēme a te Te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi e pā ana ki ngā hinonga a te karauna, ki ngā kamupene hī ika me ngā mahi pāpāho huri noa i Aotearoa. He maha ngā tuhinga i tuhia e ia, arā, ko ngā tono me ngā pepa, ā, ka tāia āna kōrero ki roto i ngā hautaka maha. I tohua a ia ki te MBE i te tau 1967, me te KBE i te tau 1982 mō ana mahi mō te iwi Māori. Otirā, i te tau 1979, nā Te Whare Wānanga o Wikitōria, i tuku ki a ia tētahi tohu whakahōnore hei tākuta o te ture.

Te whakatātanga

I whakatā a Hēnare i te tau 1990, engari i ngākaunui tonu a ia ki ngā take Māori, i te nuinga o te wā i runga i te aroha, kāore he utu. Ko a ia te kaihanga o te rōpū o Ngā Taonga a Ngā Tama Toa (Kamupene C) Trust i ngā tau 1990. Nāna anō te Rōpū o te Ope Taua Māori 28 i whakahou i ngā tau 2000, arā, ko a ia tonu te heamana o taua rōpū mai i te tau 1964 ki te tau 1966. Mēnā kāore a ia i tautoko, i taupua i te rōpū rā, kua kore te motu whānui i rongo i ngā painga o te Whare Taonga o Kamupene C ki Tūranga, o te pukapuka o Ngā Tama Toa (2008) me te pukapuka o He Tipua, arā, ko te tuhinga tērā a Takuta Ranginui Walker, he haurongo mō Apirana Ngata. Nāna ngā kōrero a ngā pukapuka e rua i āta wetewete.

I roto i tōna whakatātanga, ko a ia tonu te pou herenga mō ngā take Māori nunui, pērā i te Tiriti o Waitangi me te Pire Takutai Moana. I te tau 2010, i pāpōuri a ia kāore i whakaaeatia kia takoto ia i tana tono mō te Pire Takutai Moana ki mua i te komiti whakahere, ‘kia mōhio noa ahau, i tū tōku ringa ki te tohe atu.’4

I mate a Hēnare i te tekau mā tahi o te marama o Tīhema, i te tau 2011 i tōna kāinga ki Tūranga – e 93 tōna pakeke. I mahue mai ko tōna hoa wahine me ā rāua tamariki tokotoru me ngā mokopuna maha. E ngākaunui ana te Māori me te Pākehā ki a ia, kua kitea e rite tonu ana te taumata o āna mahi ki tōna matua. I te rā i mate ai a ia, e arotake ana ia i ngā ture e pā ana ki ngā whenua Maori, e taipuru ana i ngā kaiwhaipānga Māori. Ko te matakite a tōna matua e hāngai ana hoki ki a Hēnare. ‘Mā te mate au e tiki mai i a āua e mahi tonu ana.’ Ko tā Tā Apriana Ngata, ‘E mahi tonu ana, e mahi tonu ana, e mahi tonu ana!’5 I mate a Lorna Ngata i te tau 2014.

Footnote citations
  1. Dominion Post, 24 December 2011. Back
  2. Quoted in Gisborne Herald, 10 May 1990, p.2. Back
  3. Pita Sharples,address to Auckland Māori Accountants Network, 31 March 2006, accessed 3 October 2019. Back
  4. Quoted in Hēnare Ngata page, 28th Māori Battalion, accessed 3 October 2019. Back
  5. Ibid. Back

Me pēnei te tohu i te whārang

Monty Soutar. 'Ngata, Hēnare Kōhere', Ngā Tāngata Taumata Rau, i tāngia tuatahitia ki 2021. Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, https://teara.govt.nz/mi/biographies/6n2/ngata-henare-kohere (accessed 4 June 2026).