Kōrero: Ngā whakahaerenga ā-iwi

Whārangi 4. Whānau

Ngā whakaahua me ngā rauemi katoa o tēnei kōrero

Ko te whānau te kohinga o ngā uri o ngā whakatipuranga e toru, e whā rānei. Ko te whānau tonu te kohinga matua i te ao Māori.

Te whānau i mua i te taenga o te Pākehā

I mua i te taenga mai o te Pākehā, e noho ana ngā kaumātua, pakeke, tamariki, hoa tāne, wāhine, mokopuna i roto i te mahana o te whānau. I te nuinga o te wā neke atu i te 20 ki te 30 ngā tāngata ki te whānau. Mā te rahi o te whānau e tohu mēnā he iti, he maha rānei ō rātou whare. Ka rāhuitia he whenua motuhake ki ngā whānau nui i roto i te papakāinga, i te pā rānei. Kei tēnā, kei tēnā whānau anō tōna ake māra kūmara, tauranga ika, wāhi mahi manu, pā tuna me ngā hua o te ngahere. He oranga i te noho a te whānau. I te nuinga o te wā ko te whānau tonu kei te whakahaere i ā rātou ake mahi. Heoi, i te wā o te riri, ka tahuri te whānau ki te tāwharau o te iwi me te hapū.

Tamariki

He mea nui ki te whānau ngā tamariki me ngā mokopuna. Ka kore ana ngā mātua i reira, mā ngā pakeke katoa o te pā ngā tamariki e manaaki. Nā reira ka mōhio ngā tamariki ki ngā tāngata katoa o te pā. Ka waia rātou ki ngā manaakitanga mai a ētahi pakeke i tua atu i ō rātou mātua. Ki te mate, ki te wehe atu rānei tētahi o ngā mātua, mā te whānau tonu te tamaiti e whāngai. Ko ngā pani, ko ngā tamariki rānei he nui rawa te whānau ki te manaaki i a rātou, ka tuku mā ētahi atu hei whāngai.

Kaumātua

Mā te whānau anō te hunga kaumātua me te hauē e manaaki. Ka whakanuia ngā kaumātua mō ā rātou mātauranga, me tā rātou atawhai i te hunga rangatahi. I whakanuia anō te hunga kaumātua mō ā rātou mahi mō te oranga o te hapū, iwi rānei. Ko ngā mahi ngāwari noa, pēnei i te whiri taura, te raranga harakeke me ngā mahi uaua pērā i te oro toki ka tukuna mā te hunga kaumātua hei mahi.

I ēnei rā, ko ngā koroua me ngā kuia (kaumātua, mātāpuputu) tonu ngā kaiārahi o te whānau. Ko ngā tāne ka kīia he koeke, koro, kokoro, koroua, koroheke, kauheke, poua; ko ngā wāhine ka kīia he kuia, he taua. Ko ngā kaumātua kei te pupuri ki ngā kōrero, ko rātou ngā kaiārahi, ngā kaitiaki me ngā tauira mā te hunga tamariki.

Me pēnei te tohu i te whārangi:

Rāwiri Taonui, 'Ngā whakahaerenga ā-iwi - Whānau', Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, http://www.TeAra.govt.nz/mi/nga-whakahaerenga-a-iwi/page-4 (accessed 16 December 2019)

He kōrero nā Rāwiri Taonui, i tāngia i te 8 Feb 2005