Ngā rōpū tautohetohe

Ngā porotū ō mua

Ngā mautohe mai i te tekau tau 1960

Ka puea mai ngā rōpū mautohe i te takihōhā o te iwi whānui ki ngā take kaikiri ki konei, ki tāwāhi hoki. Ka mutu i te tekau tau 1960 ka ātetehia tēnei mea te pakanga, ka whakatangatangahia te tino rangatiratanga o te tangata whenua, ā, ka uru whakaara ngā take wāhine. Nō konei tonu ara anō ai ngā take Māori.

Ngā porotū i mua

Ngā porotū mana motuhake

Kāore e ārikarika te tauira o te totohe a te Māori. I te tau 1844 me te tau 1845 ka poro a Hōne Heke i te pou haki o Peretānia i tū ki Kororāreka. E whā ngā wā ka turaki ia i te pou haki.

I te tīmatanga o te rautau 1800 ka whakahē te Māori ki ngā tāke kurī. Ko ētahi ka whiua ki te herehere mō te kore utu tāke. Ko te pakarutanga mai o te pakanga tāke kurī i mauheretia ai ngā Māori o Rāwene ki Hokianga.

Ngā porotū whenua

He take whenua te nuinga o ngā mautohe. He aukati rūri te mahi, he huhuti pou rūri tā ētahi, he tahu i ngā puni a ngā kairūri me te pana hoki i a rātou. I Te Waipounamu ko te noho a te matakite a Te Maihāroa ki te teihana hipi ki Ōmarama. Whitirere ki Parihaka ko Te Whiti-o-Rongomai rāua ko Tohu Kākahi tērā i āki i te raupatu kia whakakorea ngā pou rūri me te parau anō i ngā whenua raupatu.

Ka whai petihana tonu te Māori ki te whare paremata e ū ai ōna nawe whenua ki ngā taringa o te Paremata. He huhua ngā tira i haere ki Ingarangi kia whakatakoto i ā rātou take ki te ūpoko ariki o Ingarangi.

Te porotū roto moana

He maha ngā tohetohe ka pupū ake i te wai, inā rā ngā pātaka kai hoki a te iwi. I te tekau tau 1890 ka whakamātau te Pākehā kia karia te tāhuna i te pūaha o te roto o Ōnoke (kei Wairarapa) kia kore ai hoki te waipuke. Engari nātemea he pātaka kai, tuna hoki tērā wāhi ki ngā iwi o reira ka aukatia e rātou te awakari. Kātahi ka tahuri ki te whakakīkī anō i te kōrua. Nāwai ka tau ko te petihana a te rangatira o Ngāti Kahungunu, arā, ko Piripi Te Maari-o-te-rangi ki te Paremata.

Te reanga mautohe hou

I ngā tekau tau o te 1950 me te 1960 he mārire tonu ngā porotēhi ki ngā mahi a te kāwanatanga. He tuhi reta, he whakarite petihana, he tuku tauākī, he tuku rangapū hoki ki te kāwanatanga ētahi o ngā mahi nui a te Rōpū Wāhine Māori Toko i te Ora me te Kaunihera Māori. Nō te pito o te tekau tau 1960 araara haere ake ngā tauā mautohe, ā, ko te mahi he whakapātaritari ki te tūmatanui. Kāore hoki he aha ki a rātou te mauherehere, kāti i ū tonu rātou ki ngā momo porotēhi katoa.

Porotū ki Waitangi

Te Rā o Waitangi

He whakatenetene tonu rā te mahi ki te Rā o Waitangi, otirā ki te Tiriti o Waitangi i tāmokotia i te 6 o ngā rā o Pēpuere i te tau 1840. Nō te takohatanga o te whare tiriti me tōna papa e Rore Bledisloe i te tau 1932, huataki ake ngā rā whakanui i te Tiriti o Waitangi. E rua tau i muri mai i tōna tukunga mai 10,000 ngā Māori ka puta ki te rā o Waitangi i te tau 1934. I te rautau o te Tiriti o Waitangi i te tau 1940, ka whakapuaki a Tā Āpirana Ngata i te māharahara o te iwi Māori ki te noho a ngā iwi tāngata o te motu.

Te Rā o Aotearoa

I runga i te Ture o te Rā o Waitangi ka whakataua te 6 o Pēpuere hai rā motuhake mō te motu. Nō te tau 1974 kātahi rawa ka tū te rā hai rangi whakangā, ā, ka huaina kētia ko te rā o Aotearoa. Ki tā ngā toa o ngā mautohe he whakaparahako tēnei i te mana o te Tiriti o Waitangi.

Ngā porotū tuatahi

I te tau 1971 ka whakarite te rōpū o Ngā Tamatoa i ngā whakapātari tuatahi ki Waitangi. I te tau 1973 ka mau rātou i ngā tūtohu ringa pango, hai tohu i te rironga atu o ngā whenua Māori. Ko ētahi kīanga rongonui i tērā wā ko ‘Honour the treaty’ me ‘The treaty is a fraud’. Nō te tau 1979 ka tahuri te Komiti Mahi o Waitangi ki te māhoi atu ki ngā totohe ki Waitangi. Ko te whakawāhinga o Tā Kereama Rātima rāua ko Kahurangi Whina Cooper tērā i kōkiritia e ngā kaimautohe hai whakamau ki ngā āhuatanga ki te rā i Waitangi. He kitenga hoki tēnei ki te tōtara wāhi rua a ētahi o ngā rangatira me ngā kaiporotēhi.

Te hīkoi o te tau 1984

I te rā o Waitangi i te tau 1984 ka rautakina te hīkoi mai i Ngāruawāhia ki Waitangi. E kīa ana koinei te takiwā tino kaha te whakatūtū puehu ki Waitangi. Ko te tumuākī o te hīkoi ko Eva Rickard; ko tōna hēkeretari ko Titewhai Harawira. I te whaitua o te 4,000 te huhua o te tauā mautohe i whakatika atu ki Waitangi; e tūmanako ana kia tūtaki atu ki te Kāwana Tianara a David Beattie, eaoia pākatia atu i te piriti i Waitangi. Whai muri ka kuhu ko Te Kawariki (o te hiku) ki te porotēhi ki te rā o Waitangi.

Ngā auheke tōrangapū – mai i te tau 1990

I te rautau rima tekau o Waitangi i te tau 1990, ka pere tētahi tuawahine Māori i tōna tīhāte ki te Kuini a Irihāpeti Tuarua o Ingarangi. Waihoki ko te kauhau a te Pīhopa o Aotearoa, a Te Whakahuihui Vercoe; i puakina e ia ngā ngoikore o te Karauna kia hōnoretia te tiriti.

Mō te hunga tōrangapū hai reira tonu ngā uauatanga. I te tau 1998 ka heke ngā roimata o Helen Clark (i tērā wā koia te kaiārahi o te rōpū āpiti) i te wero a Titewhai Harawira i te kaumātua o Ngāpuhi mōna i whakaae kia tū te wahine Pākehā ki te kōrero i runga marae. I te tau 2004 i te wā i a ia te pirimia ka ueuetia a Clark, me te pirimia i te tau 2009, a Hone Kī.

Ngā mautohe whenua

Ngā mautohe whenua o mua

Mai anō i ngā tau o te 1800 e whakamau tohe ana te Māori ki ōna whenua. Ko ngā petihana ērā, ko ngā noho whenua ērā, ko te tūkino pou rūri tērā. Kātahi ka waihanga ko ngā haumī ā-iwi i te Kīngitanga me te Kotahitanga. Arā anō te rōpū kotahitanga i hangā i Te Matau-a-Māui hai whakataringa mō ngā hoko whenua mūrere, kanene hoki.

Te hīkoi whenua o te tau 1975

I te tau 1975 ka rewa ake te hīkoi whenua mai noa i Te Hāpua ki te hiku o te ika tae rawa ki te whare paremata. Ko te whenua te ito. Nā te akamatua tuatahi o te Rōpū Wāhine Māori nā Whina Cooper i takitaki whenua te hīkoi, otiia i raro i te maru o te Rōpū o te Matakite. Anō te rite o tēnei hīkoi ki tērā o ngā Iniana o Amerika, arā te Trail of Broken Treaties i tū ki Amerika i te tau 1972. Eaoia ko te whakamīharotanga pea o te hīkoi ko te kotahitanga mai o ngā whakahaerenga a te Māori, pēnei i te Kīngitanga, te Kaunihera Māori, Ngā Tamatoa, te Rōpū Wāhine Māori, me ētahi anō i urupū.

Nō te 14 o Mahuru (te rangi o te reo Māori) ka mawehe te hīkoi i Te Hāpua. Nā Whina Cooper i huataki ake, me te haere kōtui i te taha o tana mokopuna a Irene. I te 13 o Oketopa 1975 ka tau iho te waitaua ki te tauparenga o te whare paremata. I whakaritea te kirihipi tikanga, ka hainatia e te 60,000 tāngata, ā, ka tukua ki te pirimia, ki a Bill Rowling. Ko te kaupapa o te kirihipi ko te whakakore i ngā ture tango whenua me te rāhui i te whenua Māori mō ake tonu atu. Ka kī a Rowling ka whakaratangia e ia ngā raruraru, engari kāore i rata ētahi o te rōpū mautohe. Ka whakatūria e te rōpū 60 tētahi kāinga māngai i te Whare Mīere, ā, ka noho i reira.

Takaparawhau 

I ngā tau o te 1977-78 ka ārahi a Joe Hawke i te noho a te Māori Action Group ki Takaparawhā mō ngā rangi e 506. I tōna wā he mea tāpui ēnei whenua mō te kore hoko, engari nāwai ka wetewetekina te mana whenua o Ngāti Whātua. E 800 ngā pirihimana i mauhere i ngā kaimautohe e 200. Ka noho ka noho kātahi ka tāmokohia te kirimana tiriti, ā, ka whakahokia a Takaparawhā ki te ahi kā ki a Ngāti Whātua.

Te papa hahaupōro o Whāingaroa

I te tekau tau 1970 ko te papa hahaupōro o Whāingaroa te ito o ngā rīriri. Nō te Pakanga Tuarua o te Ao ka tīnaohia taua whenua mō ngā mahi waka tauā rere. I te mutunga o te pakanga kāore ngā whenua i whakahokia – ā, ka hangaia te papa hahaupōro tūmatawhānui. Ko Eva Rickard te kaikōkiri i te urupare a te iwi, ā, i mauheretia ia me ōna tāngata i te rua tuaiwa o te papa. Nāwai ka whakahokia taua whenua.

Te Rōpū Whakamana i te Tiriti

Ko tētahi hua i ngā porotēhi ko te waihanganga o te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi i te tau 1975. I tōna tīmatanga kia kaua te taraipiunara e mātai ki ngā take o mua. Engari i te tau 1985 ka whakaturea tōna hanga kia tirohia anōtia ngā whatinga ture o te tiriti mai anō i te tau 1840. Nā tēnei panoni pea i tāmōmō ai te taikaha o ētahi porotēhi take whenua.

Pākaitore

Mai i te Pēpuere ki te Mei o te tau 1995 ka hikaia te ahi ki Pākaitore (ko Moutoa Gardens te ingoa Pākehā), arā te wāhi kei reira te whare kōti o Whanganui. Ko te koronga kia tutuki pai katoa tō rātou kokoraho. Nāwai ka tau te whakaaetanga i waenganui i ngā taha e toru, arā te iwi, te kāwanatanga me te kaunihera. Ko te whakatūnga tērā o te Pākaitore Trust ki te whakahaere i te whare kōti me te whenua.

Ngāwhā me Te Kurī a Pāoa

I te tau 2002 ko te noho ki Ngāwhā, i te Tai Tokerau mō te whakahē i te hanganga o tētahi whare herehere. E ai ki te iwi o reira he wāhi tapu, inā rā hai reira te rua o te taniwha ko Taukere te ingoa. Hāunga tonu te noho, ka whakatū tonutia te whare herehere.

Ko te hokotanga atu o Te Kurī a Pāoa ki rāwāhi tētahi take ongaonga ki te mana whenua ki a Ngāi Tāmanuhiri. Nāwai i runga i ngā whakatau me te kaihoko ka huaina tērā wāhi he whenua rāhui ā-motu.

Ihumātao

Ko Ihumātao tērā i te tau 2016, i mōhiotia tuatahitia ki te ingoa Te Ihu-o-Mataoho, kei te wahapū o Manukau, e pātata ana ki tētahi whenua mātai tawhito ko Ōtuataua Stonefields Historic Reserve. Hokona atu te whenua rā ki tētahi kaiwhakaahu hei whakatū whakataunga kāinga rahi. I raupatuhia te whenua nei i ngā kaiwhiwhi, e te Karauna i te tau tekau o 1860, āpiti atu hoki ko ngā whenua o Tāmaki ki te tonga, o Waikato hoki, nō muri mai i ngā Pakanga o Aotearoa.

Nā te rōpū mautohe a SOUL (Save Our Unique Landscape) te nohonga whenua i whakarite, ko te kaikōkiri, he ākonga rōia rangatahi, ko Pania Newton (Ngāpuhi, Te Rarawa, Waikato, Ngāti Mahuta), ka toru tau rātou ko ā rātou kaitautoko maha ka noho whenua. I tohe rātou kia tiakina te whenua mai i te whakataunga kāinga, kia whakahokia te whenua ki te Māori, ahakoa te hiahia o ētahi mana whenua kia tutuki tonu te whakataunga kāinga. Ko te tau 2019, te taihuringa o te mautohe, nā te tukitukinga ki ngā pirīhimana, nā ngā mautohe i puea mai i tāone kē, ka mutu nā te taenga mai o te Kīngi Māori a Te Arikinui Tūheitia Paki, nāna i tuku tāpaetanga mā te Kīngitanga ngā kōrero whakataunga i waenga i te Karauna e pīkau. I te 2020, i puta i te kāwanatanga kua hokona te whenua i Fletcher Building, mutunga iho i whakaritea he Pūmautanga ki waenganui i te Kīngitanga, te Karauna me te Kaunihera o Tāmakimakaurau ki te mahi tahi hei whakatau i te ara whakamua mō te whenua.

Whutupaoro me Awherika ki te Tonga

Nō ngā tau o te 1960 rā anō tīmata ai ngā porotēhi ki te āhua o te noho kaikiri ki Awherika ki te Tonga. I mua atu i tēnei i tākaro te kapa whutupaoro Māori ki a Awherika ki te Tonga i te tau 1921 me te tau 1956. Otirā e ai ki te tuhi hiko a te kaituhi o Awherika ki te Tonga mō te kēmu ki Ahuriri i te tau 1921:

He kino kē te takaro ki te kapa e tapaina ko ngā tāngata whenua o Aotearoa. Te tiro noa ki te manomano Pākehā e whakahau ana i te rōpū kiri paraone kia whakahinga i ō rātou tāngata nō te iwi mā he weriweri ki te tima o Awherika ki te Tonga.¹

Te haerenga 1960

I te tau 1960 ka mārama kāore a Awherika ki te Tonga mō te whakaae kia uru ko ngā kaitākaro Māori ki te kapa Ōpango. Ko te tīmatanga anō tērā o te Uepu Whutupaoro o Aotearoa ki te tuku i ngā tīma i tohua i runga i te kaikiri. Ahakoa kua whakarērea kētia ngā Māori ki te kāinga i mua atu, koinā te wā tuatahi i ara ake ai ētahi whakahē mārika ki tērā āhua. Ka puea ake ngā kīanga pēnei, ‘No Maoris, No Tour’. Ko te ārahi anō tērā a te Pīhopa Mihinare a Wiremu Pānapa te petihana kia ōrite te mana o te Māori me te Pākehā. Engari ka haere tonu te tira o ngā Ōpango.

I te tau 1967 ka whakakorea te haere ki Awherika ki te Tonga mō te kore whaiaro anō ki te Māori.

He tangata hōnore mā

I te haerenga ki Awherika ki te Tonga i te tau 1970, ka tau tētahi whakaaetanga mō ngā kaitākaro Māori (me ngā iwi o Te Moananui-a-Kiwa), arā kia huaina rātou he ‘tangata hōnore mā (honorary whites)’. Heoi ka wheke tonu ētahi. Ko te whakatūnga tērā o HART (Halt All Racist Tours) i te tau 1969; ko te Māori tonu te ai o tērā kaupapa. Heoi ka haere tonu te tira whutupaoro ko Sid Going (he Māori) rāua ko Bryan Williams (nō Hāmoa) ētahi kiri parauri i haere. I whakaae te Kauniuhera Māori ki te haerenga, engari i whakahē tonu te Rōpū Wāhine Māori.

I te tau 1973 ka whakatārewahia e te Pirimia e Norman Kirk ngā mautohe i tōna whakakore i te haerenga mai o te kapa Springbok ki Aotearoa. He mea tīpako hoki tērā tīma i runga i te kaikiri.

Te haerenga mai o ngā Springbok i te tau 1981

I te tau 1981 ka whakaaetia te haerenga mai o te kapa Springbok ki Aotearoa, ā, ka pahū ake te riri whakauaua tē kitea ki Aotearoa i mua. He kitenga tēnei nō te whanake haere mai o ngā rōpū mautohe take Māori me ngā rōpū whakahē i te weheruatanga ā-iwi. Ko te Patu Squad tērā i ngārahutia ngā tuatangata Māori i a Ripeka Evans rātou ko Donna Awatere, ko Hone Harawira. I te takiwā o te 100 ōna mema, ko te nuinga he Māori. Heoi i tukituki anō ngā whakaaro o ngā rōpū mautohe pēnei i a HART. Kāore hoki i pai ki ētahi o ngā rōpū Pākehā ngā take whenua, mana motuhake hoki a ngā Māori. Engari kia taikaha mārika ngā mautohe he nui tonu ngā mea i mauheretia.

Ngā hua porotū

Ko te haerenga o te tau 1981 te wā whakamutunga e tākaro ai Aotearoa me Awherika ki te Tonga i raro i te pūnaha kaikiri. Whai muri i ngā pakanga ki rō kōti ka whakakorea tētahi haerenga ki Awherika ki te Tonga, engari i haere tonu tētahi kapa i te tau i muri mai. Kia hinga rā anō te pūnaha kaikiri o Awherika ki te Tonga i tekau tau 1990, tahi ka māramatia i Awherika ki te Tonga ngā tino whakapau kaha a te hunga whakahē i konei. Ka mahara a Nelson Mandela mō tōna koa nōna i te whare herehere i Robben Island, i te rongo ake kua whakakorehia te kēmu i Kirikiriroa i te kaha rawa o ngā totohe.² Ki a ia kātahi ka whitikina ia e te rā. Nō te putanga mai o Mandela ki Aotearoa i te tau 1995, ka whakatau ia me tūtaki rawa ki ngā kaiārahi o ngā mautohe, Pākehā mai, Māori mai hoki. I te tau 1994 ka kī ake te Pirimia a Jim Bolger he hapa te haerenga mai o ngā Springboks i te tau 1981.

I te tau 2010 ka tuku te Uepū Whutupaoro o Awherika ki te Tonga i te whakapahā mō te whakakore i te uru o ngā kaitākaro Māori i te wā o te kaikiritanga. Whai muri ko te whakapahā a te Uepū Whutupaoro o Aotearoa, ahakoa i meatia i mua paku ehara tērā i te wā tika kia tuku hōnea atu.

Footnotes

• New Zealand Truth, 17 Mahuru 1921, p. 6, https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NZTR19210917.2.32 (i tirohia i te 28 Hui-tanguru 2012). Back
• I takoto ki NZHistory, ‘Impact – 1981 Springbok tour.’ http://www.nzhistory.govt.nz/culture/1981-springbok-tour/impact-of-the-tour (i tirohia i te 1 Hui-tanguru 2012). Back

Ngā tika ahurea

Te reo Māori

I te tau 1972 ka takoto te petihana mō te reo Māori ki te whare paremata. Ko te tono a Ngā Tamatoa me te Rōpū Reo Māori mā kia ākona te reo Māori ki ngā kura katoa. E 30,000 ngā tāngata i haina te petihana, i taupaea i te 14 o ngā rā o Mahuru (ko te rangi o te reo Māori). I poua anō te kokoraho reo Māori ki te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi. I te tau 1986 ka puta te pūrongo a te taraipiunara.

I te tau 1995 nā Ken Mair o Whanganui i tohe ki te whakataunga a Whakaata Aotearoa ki te whakakore i a Te Karere. Ko te tomohia tērā o te taiwhanga pāhō o Hōngere 1 i te wā o te pāhōtanga matua i te ono karaka.

He Tauā

I te 1 o Haratua i te tau 1979 ka tūmatakina atu te rōpū tauira Māori o He Tauā ki ētahi tauira Pākehā o te Whare Wānanga o Tāmaki-makaurau mō tā rātou whakaparahako i te haka. Ko ā rātou mahi tauhea he mau piupiu, he tāmoko i te kupu kanga me te ure ki o rātou tinana tae atu ki te whakatakē i te Māori. Kua roa hoki te whakapā a ngā tauira Māori ki ngā kaiwhakahaere o te wānanga, engari auare ake. Whai muri ka taka ētahi hāmene ki ngā toa o He Tauā, tae atu ki te mahi tūtū puehu. He mea tumeke tonu i te tautoko mai o te iwi Māori, ā, kore rawa i hakaina anō taua haka.

Porotū haki Māori

I te tau 1989 ka whakahaeretia tētahi whakataetae tīpako kara Māori, e te rōpū o Te Kawariki. Ko tētahi i tohua, ā, ka whakapuakina ko te tino rangatiratanga. I ngā tau tōmua o te tau Ruamano, ka whakamātau a Te Ata Tino Toa ki te whakarere i te haki ki runga o te Piriti Matua o Tāmaki i te rā o Waitangi. Whai muri i ētahi whakapātaritari me te kōwhiringa o te haki hai haki Māori, ka tīmata tōna whakarere ki runga i te piriti matua mai i te tau 2010.

Ngā hiahiatanga kāwanatanga

Ko ētahi take tātarāmoa ka hua mai i ngā hanganga ture kāwanatanga.

Te Pūrongo Hunn

Kātahi ka kirikawa anō te Māori i te putanga o te pūrongo a Hunn i te tau 1961, i whakahaua ai kia taka te whenua Māori ki raro i te taitara whenua Pākehā. Tāpiri atu, me hoko rawa ngā whenua paku kāore i te whakamahia. Ahakoa ngā painga o ēnei panoni, ka kore anō e arohia ngā hiahia Māori kia mau tonu ngā here ki te wā kāinga. Nō ngā ātete ki tēnei pūrongo, ka hua ake te kōrero ‘Not one more acre’.

Te kōpaki pūtea

I te tau 1995 ka whakahua te kāwanatanga i tōna kaupapa kōpaki pūtea. Nō tērā whakatau ka noho te nuinga moni mō ngā kerēme ki te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi ki te $1 piriona. Nō ngā hui whakararata i te tau 1995, ka mea te ūpoko o Te Puni Kōkiri a Wira Gardiner, kia kaua te Māori e keu i te hēteri. Kātahi ka tū te porotū nui ki waho i ngā tari o Te Puni Kōkiri. I te otinga ake, kāore i mana te kōpaki pūtea.

Te takutai moana

Ka noho, ka noho tonu te whakapae ā-ture, tērā ia kei te noho pōhēhē te ture ki ngā mana o te Māori ki te takutai moana. He mea whakamātau tēnei e Ngāti Apa, i tā rātou kēhi ki te Kōti Pīra. I whakatau tērā kōti kei te Kōti Whenua Māori te whakatau mutunga. Engari i mua i tō rātou rā ki te kōti, ka whakataruna te kāwanatanga ki te huripoki i te whakataunga a te Kōti Pīra mā te hanga ture anō. Nō konei te Hīkoi Takutai moana o te tau 2004 hua ake ai.

Ko tōna i pūāwai mai ko te waihangatia e Pita Sharples rāua ko Tariana Tūria mā o te Rōpū Tōrangapū Māori, hei whakawete i te ture i hurihia. Nāwai ka whakakapia tērā ture ki te Ture Takutai Moana 2011.