Skip to main content
Logo: Te Ara - The Online Encyclopedia of New Zealand. Print all pages now.

by Hirini Mead rāua ko Miria Simpson

Ko Te Hura te toa rangatira o Ngāi Te Rangihouhiri i te wā e noho ana tēnei hapū hei ringakaha mō Ngāti Awa. He maha ngā kāinga i nohoia e rātou i te takiwā ki Te Awa-a-te-Atua ka ahu atu ki Ōtamarākau. Ko tana pā tūwatawata i Matatā. Ko te nohoanga i Ōtītapu, i Kawerau. E huaina ana i te pātere a Tamapahore e kī rā:

Kei Ōtītapu ko te pūmautanga o Te Rangihouhiri
I whakawānangatia ai e Tama[pahore] –
Ko koe tōku ariaritanga,
Ko koe tōku ruruhau…

 

Ko Te Rangihouhiri II te tipuna o Te Hura.

E ngaro ana te wā i whānau ai a Te Hura. Ko ngā kōrero mōna i tīmataria mai i te tekau tau mai i 1860, i te wā e huri haere ana ngā mea katoa. Nō reira hoki ka whakatakotoria ngā kaupapa a te kāwana, a Hōri Kerei (George Grey), i te tau 1861, kia whakaurungia ngā rūnanga Māori ki roto ki ngā whakahaere kāwanatanga, ka taka ai ki raro i ngā ture hou. I tino whakaae tonu a Te Hura, ka tautokona, ka āwhinatia e ia ērā āhuatanga.

Whāia ka puta ake ngā ākonga a Te Ua Haumēne, a Pātara Raukatauri rāua ko Horomona o Taranaki i te tau 1865. E kauwhau haere ana i te whakapono Pai Mārire mai i Te Awa-a-te-Atua. Tere tonu te whai atu a Te Hura. Huri katoa ngā kaihautū o Ngāi Te Rangihouhiri, o Ngāti Hikakino; me Te Tāwera i muri mai. Huri ana rātou huri katoa ngā hapū. Ka tae te rongo ki ngā whanaunga i Whakatāne, huri katoa hoki ērā. Ko tō rātou rangatira ko Wēpiha Apanui tonu tētahi i tere te huri ki te Pai Mārire.

Ēngari a Te Rangitukehu me tōna hapū o Te Pahīpoto o Ngāti Awa ki Rangitāiki i tū kē. Kore rawa i hou atu ki ngā hui a Pātara rāua ko Horomona. He take nui tonu i kore ai a Te Rangitūkehu i tautoko i a Ngāi Te Rangihouhiri. Ko te wahine a Te Hura ko Roka, nō Te Pahīpoto. Ka pāngia e te māuiui ka whakapaengia e Te Hura nā te tohunga o Te Teko, nā Te Whakareke, i mākutu. Nā runga i ā rāua tautohetohe. Ka whakatika a Te Whakareke ki te whakaora i a Roka. Ka heria ki te repo kia riro mā ngā wīwī e whakahoki te mate ki tōna takenga mai. Ka tukuna ana karakia, ka pēpēhia ngā wāhi mamae, kāore tonu i taea. Ka mate a Roka i te aonga ake.

I te kaha o te whakatakariri o Te Hura, ka tū atu ki te pupuhi i a Te Whakareke. Kei tū kē ai ko tana taina ko Te Mētera Te Tii. Ahakoa ko ia te mea iti o rāua, ka rere mai a Te Mētera ki te whakaita i tana tuakana, kia tōtika anō ana mahi. Ka riro mā te whakamā e patu a Te Hura, me te ngaua hoki e te pōuri me te mamae. E takoto tonu ana hoki te tūpāpaku. Heoi i whakamau tonu ia ki a Te Whakareke, ā, ka patua e ia. Nā reira, ka whakamau ko Te Pahīpoto ki a ia.

I te wā i huri ai a Ngāti Awa ki te Pai Mārire, e taki noho manawapā ana ka riro ō rātou whenua. Kua ngarue te whenua i ngā pakanga i Taranaki, i Waikato e Te Moana-a-Toi-te-huatahi (Bay of Plenty), ā, kua takoto kē mai hoki te ture a te kāwanatanga, te Ture mō te Whakanoho i te Hunga Mārie (New Zealand Settlements Act) o 1863; ē āhei ai rātou ki te muru i ngā whenua Māori hei whakanoho i ngā Pākehā. Kua rangona te wawara ka riro mā Kuini Wikitōria (Victoria) tonu e tango ngā whenua, ka kore ai he tahuritanga ake mō te iwi Māori.

Nō te 1 o Hūrae 1865, ka haere a Te Hura me tana rahinga ki te hui i Tauaroa, he pā i Matatā anō. Nō reira ka whakatakotoria te aukati kia kaua e uru mai ngā Pākehā me ā rātou haumi o Te Arawa ki te apo whenua. I te 21 o ngā rā, ehara, puta kē mai ana ko tana whanaunga tonu ko Te Mautaranui (James Francis Fulloon) ki Whakatāne i runga i te kaipuke, Kate. I ahu mai i Tauranga e haere ana ki Ōpōtiki ki te hopu i te hunga nā rātou i kōhuru a Te Wākana (C. S. Völkner) i te 2 o Maehe. Ahakoa i whakatūpatoria atu a Te Mautaranui kaua hei wāhia te aukati, kāore i aro ake. Ka whakaekea te Kate e Ngāti Awa, ka tohea a Te Mautaranui kia hoki ki waho i te aukati. Tē aro mai. Patua ana. He tapu hoki tērā mea te aukati. Ka wāhia, ka takahia ana, he tangata tonu hei utu. Mehemea ia i whakarongo ka tukuna pai noa atu ia. Ka taka ki te 2 o Hepetema, ka puta te pānui a Kāwana Kerei ka tau te rangimārie mehemea ka tukuna atu e Ngāti Awa ngā tāngata nā rātou i kōhuru a Te Wākana rāua ko Te Mautaranui. Mehemea ka kore e tukuna atu, ka murua he whenua. E rua ngā rangi i muri mai, ka puta anō he pānui ki Ōpōtiki, ki Whakatāne – ka riro mā ngā hōia e hāpai ngā ture. Ka tīmata ngā mahi hōia i te 4 o ngā rā o Hepetema.

Nō konei ka whakamātautauria a Te Hura. Kotahi mano ngā hōia i tukuna mai e te kāwanatanga ki te wāwāhi i te aukati a Ngāti Awa. Ko te hokowhitu a Te Hura, kāore i neke atu i te 250. Ka peia haere rātou i ngā pā i Matatā, ka rērere ki te pā i Te Teko, ko Te Kupenga te īngoa. Te tūnga mai o ngā hōia a te kāwanatanga me ō rātou haumi o Te Arawa, kei raro e putu ana. Ko Te Arawa e whai ana kia ea ōna mate o ngā pakanga ki a Te Rangihouhiri pakeke i Tauranga. Tērā atu anō ētahi tautohetohenga i tua atu.

Ko tā te meiha, ko Te Mea (W. G. Mair) i whai ai kia taiaritia rawa a Ngāti Awa, kia heke te mana o Ngāti Awa, kia pūmau te mana Pākehā ki te whenua. Mate ana ko Ngāti Awa, kore rawa hoki i taea e Te Hura. Nō te rarunga, ka whakaparahakotia e tana iwi, ka taunuhia, ka tāwaihia hoki e Te Arawa i te tukunga o Te Hura me ngā mōrehu i a rātou i Te Kupenga. He aha koa, he mate kē anō kei te tū mai.

Ka riro ko Ngāti Awa hei papa mō ngā whakararu a te kāwanatanga. Hei tauira mō te kaha o te Pākehā ka taka ana te iwi ki raro i ōna waewae. E 37 rātou i whakawākia, ko Te Hura rāua ko tana tuakana ko Hēpeta me tana tama me Te Akaōtau ētahi. Ko te whakawā tuatahi nā te rārangi āpiha o te Kōti Ture Hōia tū ki Ōpōtiki. Ka whakataungia me pupuhi a Te Hura me te nuinga o ana tāngata.

Ehara, kāore kē i āhei rātou ki te whakawā i ngā Māori rā, ko tā te ture mā te kōti kē o te rohe tērā mahi. Ka kawea ki Ākarana, ka whakawākia i te Kōti Matua (Supreme Court) i a Maehe o te tau 1866. I kīia e 50 ngā tau o Te Hura i taua wā. Ko ō rātou hara ko te whakaekenga i te kaipuke Kate, me te patunga i a Te Mautaranui. Āpiti atu, ka whakapaengia he kaikaiwaiū ki te Kuini. Heoi ki a James Prendergast, te rōia matua a te kāwanatanga, he mahi ngāwari noa iho te whakamātau i tō rātou kaikaiwaiūtanga. Ahakoa kāore i kitea he tūpāpaku, ā, kāore hoki i āta kitea e patu tangata ana, tekau rātou i whakataungia kia whakamatea mō te kōhurutanga i a Te Mautaranui. Kore rawa i aro he aha i riro ai mā te ture e whakawā. Ko rātou rātou – taketake ake nō Ngāti Awa katoa. Ko Te Mautaranui kē i hara ki tana iwi i raro i te awe o Te Hura. Ko te tikanga mā te iwi anō e whakatau ōna mate. Taukuri rā ia ē!

Ka taka ki te 10 o Mei 1866, ka hurikoarohia te āhuatanga ki a Te Hura, ki a Hēpeta, ki a Te Akaōtau kia hereheretia rātou ā mate noa. Ka riro mā Te Hura e waha te taumahatanga me te whakamā o Ngāti Awa whānui. Ko ia hoki te amokapua i te takanga ki te hē. Ko Te Hura te papa. Nō konei ka pā te aroha ki a Te Rangitūkehu. Ko tana huringa mai ki te tautoko i te hunga e whai ana kia tukuna a Te Hura mā i te whare herehere. Ko Hēpeta i pāria e te mate kohi ka heria ki te hōhipera. Nō te 26 o Noema ka mate. Ēngari i kīia kore rawa he riwha i tōna tinana, ā, 'i mate tara whare noa iho, ehara kē nā te mate kohi.' Ko Te Akaōtau kua pakari, kua māia. Kua 25 ōna tau i taua wā.

Ko ngā whenua o Ngāti Awa kua murua raupatutia. Ka riro i te Karauna 194,120 ngā eka. Kātahi ka tukuna ki a Te Arawa te 87,000 eka i Ōtamarākau. Ā, puta rawa mai a Te Hura i te whare herehere kua tukuna kē e te Kāwana he whenua ki a Ngāti Tūwharetoa, ki a Ngāti Raukawa me ētahi iwi atu hoki. Ahakoa i whakahokia mai he wāhanga o aua whenua, i te mutunga e 60 paiheneti, arā, neke atu i te 116,220 eka i riro. Takahia rawatia te mana o Ngāti Awa. Tokorua ngā tamāhine a Te Hura, ko Taiparoro rāua ko Mereana Raukete. Kei te mau tonu ngā whakaahua o aua wāhine, me tō Te Akaōtau, me tō Taitewe, tamāhine a Te Mētera. Heoi anō te kōrero mō te wahine tuarua a Te Hura, i Tauranga e noho ana i a ia i te whare herehere i Mautini (Mt Eden). Ka mutu tonu ngā kōrero mō Te Hura.

Ina tonu, nō te 14 o Tīhema 1988 – kua pahemo nei ngā tau 123, ka murua te hara i a Te Hura mā katoa e te Pāremata. Nā kātahi anō ka mārama te pīkautanga a Te Hura i te tau 1865. I ārahina e ia a Ngāti Awa ki te pakanga mō tō rātou rangatiratanga. Whāia ka hinga ka murua ō rātou whenua, e noho pōhara tonu nei ngā uri i nāianei. Hei a Ngāi Te Rangihouhiri kātahi anō ka ara ake ngā ua. Tangi ana te mapu ki a tuahangata.


He whakaaturanga anō

Rārangi pukapuka

Cowan, J. The New Zealand wars. Vol. 1, 1845--64. Wellington, 1922

Henderson, G. M. The antecedents and early life of Valentine Savage known as Taina. Wellington, 1948

Mead, H. M. me Te Roopu Kohikohi Korero o Ngati Awa ki Poneke. Te murunga hara. Whakatane, 1988

Pae tukutuku

Te Tai Treaty Settlement Stories: Ngāti Awa

This part of the Te Ara website explores what treaty settlements are, and features a multimedia web story and links to an educational documentary in te reo Māori on the Ngāti Awa settlement. Ngāti Awa are the first iwi to share their story on Te Tai.