Skip to main content
Logo: Te Ara - The Online Encyclopedia of New Zealand. Print all pages now.

by Marama Cook

Ko Joe Harawira, tētahi kaimahi mira kani rākau nō te Waiariki. Ko ia hoki te kaihautū me te kaiwhakahaere o Ngā Kaimahi Mira Kani Rākau Tohe Paitini (SWAP), he rōpū i kimi i te aronga ōkawa o te parakino taiao me ngā raruraru hauora tangata e hāngai ana ki tā te ahumahi papa rākau whakamahi i te matū tāoke pentachlorophenol (PCP), me ngā rongoā mō aua mea. I pāngia a Joe rātou ko ōna hoamahi i te mira kani rākau o Whakatāne e te PCP mō ngā ngahurutau maha, nā reira i pā atu ngā raruraru hauora kino mauroa. I tukuna ngā parakino ki ngā arawai me te oneone. I whakatairanga a Joe, mā roto i SWAP, kia tiakina ā-rongoā nei te hunga e pāngia ana e te PCP, me ngā whakatikatika taiao e whakatōpū ana i te mātauranga Māori me te pūtaiao nō te ‘uru’.

Ōna tau tōmua

I whānau mai a Hohepa Joseph Harawira, e mōhiotia ana ki te ingoa Joe, ki Pāroa, e tata ana ki Whakatāne, i te 13 o Māehe i te tau 1946, te tamaiti tekau mā tahi o ngā tamariki 13. Ko Koau Susie Hona tōna māmā. Ko Te Patuwai te hapū, ko Ngāti Awa te iwi. Ko ia te tamāhine a Wiremu Hona rāua ko Te Arapaparahi Kerera Rēwiri nō Ngāi Te Rangihouhiri. Ko tōna pāpā ko Fred Turumakina Harawira, te tama a Hohepa Harawira nō Ngāi Te Rangi rāua ko Ihipera Armstrong nō Ngāti Maniapoto. I te kāinga i ako ia i ngā uara Māori, ā, i ū tōna tuakiri ki te whenua me ngā awa o tōna tamarikitanga, he wāhi tākaro, he mahinga kai hoki. I tino mārama ia ki te tapu o ngā whenua me ngā awa, ā, i tino tūhono atu ki aua wāhi e rua.

I haere a Joe ki Tōtara Native School ki Te Pāroa, ā, i noho tahi me tētahi tuahine pakeke ake ki Tokoroa i mua i te hokinga ki Whakatāne kia haere ki te Haikura o Whakatāne. He auau te tamō i te kura kia āwhina i runga i ngā wāpu me ngā pāmu o te whānau, e tuku ana i āna moni ki tōna māmā; nā taua wheako i whakatōngia ai te whanonga ahuwhenua me te whakaaro haepapa ki tangata kē. Ka 16 tōna pakeke, ka wehe ia i te kura kia mahi hei tama waea i roto i te poutāpeta o Whakatāne, engari nōna i hinga i tana whakamātautau Ingarihi, i whakarerēa e ia te aramahi i whakamaheretia e ia hei tangata tiaki rārangi hiko.

I te tau 1963, i te hipatanga o te tau kotahi ki te pouaka poutāpeta, i kōrero teka a Joe mō tōna pakeke kia whiwhi tūranga mahi ki te Mīra Puru me te Pepa o Tasman ki Kawerau. Ka hipa te iwa marama, ka panaia ia, ā, ka hoki ki tōna tuahine ki Tokoroa, i reira mahi ai ki te mīra kani rākau o New Zealand Forest Products i Kinleith mō ngā tau e whitu i muri iho. He kaitākaro whutupōro kaikā ia, i whakapau kaha kia pakari te tinana, ā, nā runga anō i te āhuatanga mahi ā-ringa o tāna mahi, me te taiao mahi taumaha, he mārō tōna āhua. I te tau 1970 i whakawhitia ia ki te mira kani rākau o New Zealand Forest Products ki Whakatāne.

I te 6 o Oketopa, i mārena a Joe ki a Parepikiao Rapana nō Ngāti Awa, Ngāti Pūkeko, Ngāti Whātua hoki ki Poroporo. Tokorua ā rāua tamariki ko Marama Rose Cook (i mua ko Harawira) me Joseph Rongopai Harawira.

Huranga ki ngā matū

Ka mahi a Joe i runga i te 'tīni kākāriki' ki te mira kani rākau i Whakatāne, he pūnaha rārangi whakaputanga i whakatika, i whakarite hoki i te papa rākau hei hoko. I whakatairangatia ia ki te tūnga mahi o te kaitohu kounga, ā, ko taua mahi he whakaranu i ngā matū e whakamahia ana hei whakauka i te papa rākau me te unu i ngā tawau pia i mua i te whakarōpūtia me te whakaputuhia. Ka mahi a Joe me ēra atu kaimahi mira i roto i ngā āhuatanga o te wā, e tuku ana i te papa rākau i tapahia ki te tāpu matū, engari kāore ō rātou kākahu whakahaumaru.

Mai i te tau 1950, i whakauka te mira kani rākau o Whakatāne sawmill i āna papa rākau ki te pentachlorophenol (PCP), kei roto ko ngā para tāoke, e mōhiotia nei te kiritōpū nei hei ‘taioke’, e whakarōpūtia ana hei parakino whaiwaro mauroa. I huraina tōtikahia ngā kaimahi i whai wāhi ki te whakatikatika i te papa rākau mā te pānga ki te kiri, te whakangā, te kai rānei i te nuinga o te wā. Ka whakakino te pānga wā iti i ngā tākihi, te toto, ngā pūkahukahu, te pūnaha ioio, te ate, te pūnaha awhikiri me te ara nakunaku. I pāngia hoki ngā whānau o ngā kaimahi i runga i te kore mōhio: i tahu rātou i ngā wāhie kohura i te PCP i roto i ngā pākaiahi kāinga, i whakamahi i ngā kongakonga wāhie me ngā kota tāhawa i roto i ngā māra huawhenua, ā, i horoi i ngā kākahu i whakamaua ki te mira me ngā kākahu o te whānau.

Waihoki, i tukuna te para mira me te kota, te hiako, te toenga papa rākau tāhawa hoki i roto – tae atu ki ngā taramu me ngā kāho matū – ki ngā wāhi, neke atu i te 36, e mōhiotia ana i te rohe o Whakatāne. I whakamahi ngā marae i roto i te rohe o Ngāti Awa i te otinga i tāhawatia hei oneone whakakī rua. I ētahi wā, ka whakapākeka te para ki te ratonga wai poka, e tāhawa ana i te wai katoa o te hapori ki tētahi o ngā marae o Joe, ki Taiwhakaea.

Ka mutu te whakamahi a te ahumahi mira kani rākau i te PCP i te tau 1988 hei urupare ki ngā āwangawanga taiao, ā, unuhia ai tōna rēhitatanga kia hokona i te tau 1991. Engari, i taua wā, kua paihanatia kētia ngā whānau, te whenua, me te wai. He maha ngā kaimahi me ō rātou whānau i whai wheako ki te huhua o ngā whakaaweawe hauora kino, tae atu ki ērā whakamōrea whakamate. Kei roto i ngā tohumate ko te ruha tauroa, mamae tauroa, piropiro tārere, mate pāpōuri me te tōtā nui. Ka haere te wā, ka pā ki ngā kaimahi me ō rātou whānau te mate manawa, ngā mate tipunga wheua, te mate pukupuku, te mate huka, te mate whakaputa uri me ngā mate whakawhānau. He āhua iti rawa te wāora o tēnei hunga. I kitea e Joe ngā panoni nui ki tana hauora mai i te tau 1982: i pāngia ia e te porohau, ngā mate tākihi me te ate, te mate huka momo 2, me tētahi wā i iokerewai te tinana, me te aha, kāore e taea tana ringa mauī te neke.

Ngā Kaimahi Mira Kani Rākau Tohe Paitini (SWAP)

Ka katia ngā kūaha o te mira kani rākau o Whakatāne i te tau 1988, ā, i whakawhitia a Joe ki Whakatāne Paper Mills Ltd. I reira, i whiwhi ia ki te utu whakamutu mahi i te tau 1992 i muri i te hipanga o ngā tau 29 i roto i te ahumahi papa rākau. Pērā i ētahi atu kaimahi mira o mua, nā ōna raruraru hauora i whakataumaha tana āheinga ki te mahi, engari kāore te Accident Compensation Corporation i whakaae kia utu i te utu paremata wāhi mahi nā te mea kāore e taea ōna māuiui te tūhono rawa atu ki tana tūnga mahi. I whakapau kaha ia ki Sawmill Workers Against Poisons (SWAP), he rōpū kōkirikiri i whakatūria kia whakatewhatewha i ngā take o te māuiui o ngā kaimahi mira kani rākau, mira pepa hoki o Whakatāne. Ko te whāinga kia riro te aronga me te manatika mō te hunga e pāngia ana e ngā taioke me ētahi atu matū pūmate i whakamahia i te ahumahi hātepe papa rākau i Aotearoa.

Ka tū a SWAP hei manatōpū i te tau 1996. Ko Nick Curtis (Te Aitanga a Hauiti, Ngāti Porou, Te Arawa) hei upoko, ko Matiaha Kohe (Ngāti Toa, Ngāti Koata) hei hekeretari, ā, ko Joe Harawira hei kairuruku. Nā runga anō i te kōhukihuki i te kore aro mai me te tautoko a ngā hunga whaimana, i whakamataara a SWAP kia aro mai te kāwanatanga ki ō rātou nawe. I kirimanahia tētahi mātai pūtoi kia kohikohi i ngā raraunga rongoā i ngā kaimahi mira kani rākau, mira pepa hoki, hei urupare ki ngā rangahau e whakaatu ana i ngā whakamōrea taiao o te PCP. I te rironga o ēnei raraunga, i arotahi te tīma ki te PCP hei tāoke, he nui te tūponotanga ka noho hei pūtake o ngā raruraru hauora o te hapori.  I te tuatahi he nui te māramatanga o Joe me ngā mema o SWAP ki ngā whakaaweawe whakakino o te hātepe tuku para ki te whenua, engari i mōhio rātou he tūhononga i waenga i ō rātou āwangawanga hauora me ngā take taiao.

I te tau 2005, i whakarewahia e Joe, e Kereama Akuhata (Ngāti Awa, Ngāti Raukawa), e tētahi kaihāpai taiao, e Catherine Delahunty me tētahi tīma iti i tautokohia e te 'tāpoi o ia rā o te Hunga i paitinihia', e toro ana ki ngā wāhi tāoke mai i te Waiariki ki Taranaki. I whakaemi mai rātou i ngā ika a Whiro nō Whitināmu, tae atu ki a Kīngi Taurua, he kaumātua nō Ngāpuhi, waihoki i tūtaki ki ngā kaupēhipēhi o te wheketere matū o Ivon Watkins-Dow i Ngā Motu, he ōrite te teka mai me te whakakāhore mai. Ka mutu tā rātou tāpoi ki te Pāremata me ngā kaimahi papa rākau me ō rātou whānau i tō rātou taha. He tokomaha ngā tāne kāore e tino taea te hīkoi, ā, he tino whakaaroha i te wā i whakapoto ngā waewae o ō rātou tarau kia whakaatu i ahatia ō rātou kiri, ō rātou wheua hoki e te taioke. He whakakino huna tō ngā wāhine, ā, nā rātou i amo te taumahatanga o te noho ngū i te taha o ngā tāne i paitinihia. I pā ki ngā taurua maha ngā tahe huhua me ngā hapūtanga i te pūkano, ā, waihoki he uauatanga ako, he hapa whakawhānau, he pukupā i pā ki ngā tamariki me ngā mokopuna a ētahi atu.

Ka whakapau kaha a Joe ki te urupare i ngā tautika-kore o te Accident Compensation Act 2001, i aukati i te PCP, taioke, wharana (furans) hoki i tana rārangi o ngā pūtake o te mate hāngai ki te mahi e taea ana te kimi i te utu paremata. Ki a ia, ko te takaroa o te aronga ōkawa he tūkinotanga i ngā matatika tangata, nā runga anō i ngā kaimahi mira kani rākau e mate ana i ia tau i ngā mate e puta mai ana i te huranga ki te wāhi mahi. Ko te wheako o ētahi atu he kohuki nui me ngā take hauora whīwhiwhi, me ngā whakaaweawe e pā atu ana ki ngā tini whakatipuranga e heke mai nei.

Te Kōawa Kopeopeo

He nui ngā wā i kōrero a Joe mō te tūhononga i waenganui i te tangata me Papatūānuku, me te kī, 'ki te kore e taea e tātou ia te whakaora, e kore e taea e tātou te whakaora tātou anō.'1 Ka kimi a SWAP me Ngāti Awa, i raro i te ārahi a Joe, i ngā whakatikahanga kia whakatika i ngā wāhi i parahangatia e te PCP, ā, te whakaora i te mauri me te tō mai i te aronga ki ngā take hauora tangata i puta mai i te tāhawa. Me kimi a SWAP me Ngāti Awa, hei kaitiaki, i ngā ara mā te tangata e āwhinatia ai a Papatūānuku kia whakaora i a ia anō.

Ka tīmata a SWAP ki te mahi e urupare ana i te raruraru o te whakatikatika wāhi tāoke ki Whakatāne, tae atu ki te Kōawa Kopeopeo, e tīmata ana ki ngā Mānia o Rangitāiki ki te uru o te Huanui matua 30, ka tūhono ki te Awa iti o Orini, ā, ka whakaruke ki te Awa o Whakatāne. I waihangatia i ngā 1920 kia kawe i te riu hopuwai me ngā waipuke i ngā whenua pāmu hahaka ki te wahapū o Whakatāne, engari i tāhawatia ki te taioke o roto o te wai pōkākā i te rere mai i te mira kani rākau mō ngā tau toru tekau. Ko te whakamataaratanga kia whakamahea i ngā parakino o te Kōawa Kopeopeo he ara i kitea whānuitia kia urupare i te raruraru whānui.

Nā SWAP Te Ohu Mō Papatūānuku, tētahi kaupapa mahi tahi i whakaohooho kia whakamātautau mēnā e āhei ana ngā rauemi o te taiao pērā i ngā tipu me ngā harakeke te whakakore i te taoke. He kaupapa mahi tahi, nā te tangata whenua i tīmata, heoi anō, i whai wāhi atu ngā kaipūtaiao, hunga whaimana ā-rohe me ngā tari kāwanatanga kaupapahere. I whakakotahi ōkawatia te mātauranga Māori me te pūtaiao hei urupare i te parahanga taiao. Ka ngākaunui nuitia tēnei e Joe: he whakatinanatanga o tōna wawata o te mahi tahi kia whakatikatika raruraru. I whakaatu te hinonga, i oti i te tau 2011, ka taea e ngā tipu me ngā harakeke te whakaheke i te taioke i roto i te para o te Kōawa Kopeopeo.

Ngā tau tōmuri me te tuku ihotanga

I tino poho kererū a Joe Harawira ki tana whakamataaratanga, me te kaupapa o SWAP. He tangata ahuwhenua, ā, e kore ia e whakarere i te whawhai, engari ka kaniawhea i te ahunga whakatuma ōna i ngā tau tōmua o tāna whakamataaratanga. I tuhi ia i ngā rā taka me ngā mōhiohio, kōrerorero, kōrero, raraunga inekounga, inerahi hoki, me te aurongo noa me te kohuki, me ngā tohutohu pūmahara i tukuna mai e ngā kaitohutohu tata. I āta mauhangatia, ā, i tuhia hoki te rā i mauhangatia ai. I tohua hoki ki ngā ripa tae e hopu ana i te matenga o ngā hoamahi mira kani rākau, ngā hoa kaiwhakamataara rānei. He whakamaharatanga mārama ēnei o te āhua kōhukihuki o te mahi, ā, i kaha ake te tūmanako o Joe kia haere tonu. I tohu ēnei i te roa o te ara i takahia e SWAP i te hipanga o te toru tekau tau, me te utu ā-tangata.

Nā ngā whakamataaratanga i māuiui ai a Joe. He auau ana toronga ki te tari ohotata, engari i āta huna ia i ōna taumahatanga i ētahi atu. He tuatini tōna aurongo, i hunaia e tōna tū māia. He tangata e mamae ana, e ngākau titikaha ana i huna i ōna mate, engari i kitea tonutia āna hapa.  Kāore ia i hiahia, i kimi rānei i te rongonui; ko tōna tino hiahia he whakatikahanga o ngā raruraru o te ao, ā, me te tūmanako ka haere tonu te haerenga rapu manatika i muri i tōna matenga.

Ka mate ohorere a Joe i te ata o te 9 o Hānuere i te tau 2017 ki tōna kāinga i Whakatāne, i muri i te maumaharatanga whakaaroha ki ōna mātua me tōna tamarikitanga i te wā o te parakuihi. E 70 tōna pakeke. E toru rā te roa o tōna tangihanga ki te whare tipuna ō Toroa i kaingākau nuitia e ia ki te Marae o Pupuārūhe, ā, i tanumia ia i te taha o ōna whanaunga maha i te urupā o Pupuārūhe. I waiho mai ko tāna wahine, a Pare, āna tamariki, mokopuna kōhine, me ngā mokopuna tuarua.

He whakahirahira te panonitanga o Joe Harawira: he kaimahi mira kani rākau o te hunga pukumahi ā-ringa, kāore ōna tohu mātauranga, i huri hei kairangahau pūtaiao taiao nō te hapori me ngā tikanga nō te mātauranga Māori. E whakaata ana te kōrero mō SWAP i ngā pakanga haere tonu a ngāi Māori me ngā iwi taketake nō motu kē kia whakahoki i ō rātou tuakiri me te hoki ki te tūranga hei tangata whenua, i mua i te aroaro o te whakahē, kūare, kaikiri me te whakahīhī akoranga e ai ki te whakaaro o Joe me SWAP. Ko te ahunga a Joe he whakatinanatanga o te mahi i raro i te kaupapa Māori. Kāore he tūāpapa mātauranga kē māna, nā reira i aro ia ki ngā uara Māori kia mārama, kia aromātai hoki i ngā take hauora me te taiao kei mua i te aroaro o tōna hapori. Ina tūhono tonu ana ki ngā uara o ōna tīpuna, ka noho tūturu ki ngā tāngata e tautoko ana ia i roto i āna pakanga, ki te ara hauora mō Papatūānuku, ki tōna ahurea Māori hoki. I wero tāna hautūtanga i te pōhēhē kāore e taea e te Māori nō te hapori, kāore ō rātou tohu ōkawa hoki, te ārahi i ngā hinonga rangahau hira. I angitu tana mahi kia whakakotahi i te mātauranga Māori me ngā tirohanga pūtaiao, e hipa ana i te āhuatanga o te nawe, e waihanga ana, e whakakaha ana i ngā whanaungatanga kia noho ngātahi ngā ahunga e rua.

Footnotes

  1. Te whānau Harawira. Back

He whakaaturanga anō

Rārangi pukapuka

Delahunty, C. ‘“We did not go to work to get poisoned” – the SWAP story.’ LHP Bulletin 84. April 2022: 17–20

Pae tukutuku

The green chain

Watch Joe Harawira talk about his experiences campaigning for sawmill workers in this 2011 documentary.

Waka Huia – Joe Harawira

Watch an episode of Waka Huia dedicated to Joe Harawira.